Η εισαγωγική ομιλία της προέδρου του ΙΟΑΦ Δομινίκης Μυλωνά στην ανοικτή διάλεξη του Dieter Nitzgen “The Psychotherapy of the individual in and through the Analytic Group. Relating Group Analysis to Contemporary Developments in Psychoanalytic Theory and Practice”
Εκ μέρους του Ινστιτούτου Ομαδικής Ανάλυσης S. H. Foulkes, σας καλημερίζω και σας ευχαριστώ για την παρουσία σας. Καλωσορίζουμε επίσης με ιδιαίτερη χαρά τον Dieter Nitzgen, που θα μας μιλήσει σήμερα για την «Ψυχοθεραπεία του ατόμου μέσα και μέσω της αναλυτικής ομάδας: Συνδέοντας την Ομαδική Ανάλυση με τις σύγχρονες εξελίξεις στην ψυχαναλυτική θεωρία και πρακτική», καθώς και τη Φωτεινή Τιλκερίδου, που θα σχολιάσει την ομιλία.
Συνεχίζουμε και φέτος, κλείνοντας τα 10 χρόνια λειτουργίας του Ινστιτούτου μας, τον προβληματισμό που ξεκίνησε πέρυσι με την Carla Peña, στην προσπάθειά μας να προσεγγίσουμε τα σύγχρονα διλήμματα και αναζητήσεις στο πεδίο της Ομαδικής Ανάλυσης (ΟΑ), και να εντοπίσουμε τις συνδέσεις της με τις αλλαγές που συντελούνται στο πεδίο της ψυχανάλυσης, στο πλαίσιο των κλινικών και θεωρητικών προκλήσεων που αντιμετωπίζει η ΟΑ.
Οι επιστημονικές ειδικότητες ενδυναμώνονται όταν παραμένουν ανοιχτές σε ποικίλες επιρροές και προσεγγίσεις, και απαιτούν συνεχή εξέλιξη. Με παρόμοιο τρόπο, ο Γερμανός ψυχαναλυτής S. H. Foulkes, και μετά τη μετανάστευσή του στη Μ. Βρετανία μέλος της εκεί ψυχαναλυτικής εταιρείας, έγινε ο θεμελιωτής της Ομαδικής Ανάλυσης. Το 1939, λόγω του πολέμου, μετακόμισε στο Exeter και έως το 1942 εργαζόταν εκεί ως ψυχαναλυτής στο ιδιωτικό του ιατρείο, καθώς και στην Παιδοψυχιατρική Κλινική της πόλης. Στο Exeter δημιούργησε τις πρώτες του ομαδικο-αναλυτικές ομάδες, συλλαμβάνοντας εκείνη την περίοδο την ιδέα να εντάξει σε ομάδα τους ασθενείς που ήδη παρακολουθούσε σε ατομική θεραπεία (πειραματιζόμενος, θα μπορούσε ίσως να πει κανείς, όπως τρεις δεκαετίες νωρίτερα είχε κάνει ο Joseph Pratt) αρχίζοντας έτσι να διαμορφώνει και να εδραιώνει την επιστημολογική θέση, τον κλινικό προσανατολισμό και τη μέθοδο της ομαδικής ανάλυσης.
Ακολούθησαν το λεγόμενο δεύτερο πείραμα του Northfield[1], στο Κέντρο Νευρώσεων Στρατού στο στρατιωτικό νοσοκομείο του Northfield (1943–45), (όπου ο Foulkes έφθασε 3 εβδομάδες μετά την αναχώρηση των Bion και Rickman), κατόπιν η δημοσίευση του άρθρου του «On Group Analysis» το 1946 στο International Journal of Psychoanalysis, στην συνέχεια η έκδοση του βιβλίου «Εισαγωγή στην Ομαδικοαναλυτική Ψυχοθεραπεία» το 1948, και τελικά η ίδρυση της Group Analytic Society το 1952 στο Λονδίνο.
Από τότε, μια εξελισσόμενη κλινική μέθοδος, σε συνδυασμό με τη βαθμιαία αναζήτηση της θεωρητικής της θεμελίωσης, έκαναν την Ομαδική Ανάλυση (ΟΑ) να συγκροτηθεί ως μια συστηματική αναλυτική ψυχοθεραπευτική προσέγγιση, ιδιαίτερα ως προς τη μελέτη των διαπροσωπικών, ενδοομαδικών και διαομαδικών σχέσεων και των θεραπευτικών τους δυνατοτήτων. Στο πλαίσιο αυτής της προσέγγισης, οι ασθενείς δεν θεωρούνται μόνο ως φορείς προβλημάτων, αλλά και ως άτομα που διαθέτουν επαρκείς εσωτερικούς πόρους ώστε να μπορούν να βοηθούν ο ένας τον άλλον.
Παράλληλα, μετά τον θάνατο του Foulkes, η ΟΑ φαίνεται ενίοτε να ολισθαίνει προς έναν διαρκώς διευρυνόμενο πλουραλισμό, ο οποίος άλλοτε γίνεται αποδεκτός και άλλοτε βιώνεται ως κρίση, αποδυναμώνοντας σε ορισμένες περιπτώσεις την ταυτότητά του ομαδικού αναλυτή. Σε σημαντικό βαθμό, η ΟΑ βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι. Γνωρίζουμε ότι οι βάσεις, πάνω στις οποίες κάθε αναλυτικά σκεπτόμενος θεραπευτής συγκροτεί την κατανόησή του για τους ασθενείς του, είναι εγγενώς επιστημολογικά επισφαλείς. Επιπλέον, η αμοιβαία κατανόηση μεταξύ των ομαδικών αναλυτών δεν είναι δεδομένη, οι κλινικές μέθοδοι δεν είναι πάντοτε σαφώς διαμορφωμένες, και η πλουραλιστική τάση απομάκρυνσης από την υποτιθέμενη ορθοδοξία, ενέχει τον κίνδυνο κατακερματισμού και ενός κλίματος «anything goes».
Συγχρόνως, οι ρητές και, ως επί το πλείστον, άρρητες σχέσεις μεταξύ ψυχανάλυσης και ΟΑ συνεχίζουν να διαμορφώνονται μέσα από τα ιστορικά και κοινωνικά συγκείμενα. Άλλωστε, και η ίδια η ψυχανάλυση δεν παρέμεινε στατική ούτε ανεπηρέαστη από το κοινωνικό της περιβάλλον στα 130 χρόνια ύπαρξής της, αλλά μετασχηματίστηκε, πλησιάζοντας, σε ορισμένες εκδοχές της, την ΟΑ.
Από την πλευρά μας, ως ΙΟΑΦ, θεωρώντας την ΟA ως μια αναλυτική μέθοδο διερεύνησης και κατανόησης των ασυνείδητων διεργασιών στο άτομο και στις ομάδες, με κλινικούς και θεραπευτικούς στόχους τουλάχιστον ανάλογους με αυτούς της ψυχανάλυσης, ενδιαφερόμαστε ιδιαίτερα να παρακολουθούμε τις μετατοπίσεις και τις επιρροές που η ομαδικοαναλυτική, η ψυχαναλυτική και η ψυχοθεραπευτική σκέψη δέχονται από το πνεύμα της εποχής.
Μας ενδιαφέρει επίσης να διευκρινίζουμε διαρκώς πώς οι ποικίλες θεωρητικές συνιστώσες αλληλοδιαπλέκονται στον ιστό του ομαδικοαναλυτικού μας εγχειρήματος, τόσο στην κλινική πράξη όσο και στην εκπαίδευση. Επιδιώκουμε μια συνεχή επιστροφή στη μελέτη, στον διάλογο και στην κατανόηση του τρόπου διερεύνησης της ψυχικής ζωής, καθώς και στη συγκρότηση ενός κοινού ομαδικοαναλυτικού θεωρητικού πλαισίου.
Κυρίως όμως, μας ενδιαφέρει η ικανότητα του ομαδικού αναλυτή να κατανοεί, να περιγράφει και να συζητά τι κάνει, πώς και γιατί το κάνει, στο πλαίσιο της κλινικής και της εκπαιδευτικής του εργασίας. Τέλος φόρμας
Ο ομιλητής μας, Dieter Nitzgen, είναι ένας σημαντικός θεωρητικός στον χώρο της ΟΑ και έχει αναδιφήσει ιδιαίτερα στο έργο του Foulkes. Είναι ψυχολόγος και ομαδικός αναλυτής, διδάσκων στο Ινστιτούτο Ομαδικής Ανάλυσης στη Χαϊδελβέργη και στη Γερμανική Εταιρεία Ομαδικής Αναλυτικής και Ομαδικής Ψυχοθεραπείας (D3G). Επιπλέον, είναι ψυχαναλυτής της Εταιρείας Φροϋδικής Ψυχανάλυσης (AFP), μιας εταιρείας που επικεντρώνεται στην επανα-ανάγνωση των έργων του Φρόιντ σε συνδυασμό με τη θεωρία του Λακάν. Ως καλεσμένος ομιλητής στη Foulkes Lecture του 2008, την ετήσια διάλεξη της Group Analytic Society στο Λονδίνο, παρουσίασε την σημαντική εργασία με τίτλο «Το ομαδικο-αναλυτικό κίνημα εξήντα χρόνια μετά: επανεξετάζοντας το “Εισαγωγή στην Ομαδική Αναλυτική Ψυχοθεραπεία” του S. H. Foulkes». Επισήμανε εκεί τη θεωρητική και κλινική σημασία του εν λόγω έργου για την ΟΑ, και τόνισε ταυτόχρονα τη διαχρονική αξία των βασικών αρχών του Foulkes στην κατανόηση της δυναμικής των ομάδων. Ο Dieter Nitzgen υπήρξε επίσης διευθυντής και επιμελητής του διεθνούς επιστημονικού περιοδικού Group Analysis.
Το έργο του σχολιασμού έχει αναλάβει η κα Τιλκερίδου, ψυχολόγος, διδάσκουσα ομαδική αναλύτρια στην Γερμανική Εταιρεία Ομαδικής Ανάλυσης, και στην Διεθνή Ένωση για την ομαδική ανάλυση στο Altaussee[2] της Αυστρίας και μέλος του ΙΟΑΦ. Είναι επίσης ψυχαναλύτρια μέλος της IPA, και πρόεδρος του Ψυχαναλυτικού Ινστιτούτου της Κολωνίας.
Δομινίκη Μυλωνά
[1] Το πρώτο εγχείρημα ομαδικής θεραπείας διακόπηκε πρόωρα, μετά από μόλις έξι εβδομάδες, πριν προλάβει να αναπτυχθεί πλήρως, καθώς οι στρατιωτικές αρχές, ανησυχήσαν για την αναστάτωση που προκλήθηκε στο νοσοκομειακό περιβάλλον. Φαίνεται ότι οι Wilfred Bion και John Rickman εστίασαν περισσότερο στην ταχεία επανένταξη των στρατιωτών στην ενεργό υπηρεσία, ενδεχομένως χωρίς επαρκή εμβάθυνση στην επεξεργασία των ψυχικών τους δυσκολιών. Στη συνέχεια, ο Foulkes οργάνωσε το «Δεύτερο Πείραμα του Northfield», ενσωματώνοντας ορισμένες από τις ιδέες των προκατόχων του, αλλά αξιοποιώντας την ομαδική ψυχοθεραπεία με πιο στοχευμένο τρόπο για τη συναισθηματική αποκατάσταση των στρατιωτών και όχι απλώς ως μέσο επιστροφής τους στο μέτωπο. Παράλληλα, συνέβαλε καθοριστικά στην ανάπτυξη καινοτόμων θεραπευτικών προσεγγίσεων βασισμένων στην ομαδική ψυχοθεραπεία και πρωτοστάτησε στη διαμόρφωση τόσο της ομαδικής ανάλυσης όσο και των θεραπευτικών κοινοτήτων.
[2] Το Altaussee είναι ένας σημαντικός τόπος για την εξέλιξη της ΟΑ στον κεντροευρωπαϊκό χώρο αλλά και σημείο επιστροφής και μετάδοσης της ώριμης πλέον ομαδικοαναλυτικής σκέψης του Foulkes στον γερμανόφωνο κόσμο. Όλα ξεκίνησαν το 1972, όταν ο Foulkes στο πλαίσιο του δεύτερου ομαδικοαναλυτικου καλοκαιρινού συμποσίου στο Λονδίνο, ζήτησε από τη Ricciardi‑von Platen, μια Γερμανίδα ψυχίατρο και ψυχαναλύτρια, να βοηθήσει στη διοργάνωση εργαστηρίων βασισμένων στη μέθοδό της Group Analysis. Αυτό οδήγησε στον πρώτο εργαστήριο αυτής της σειράς στο Altaussee, που κατόπιν έγινε σταθερό κέντρο διεξαγωγής εργαστηρίων και μετέπειτα οργανωμένος τόπος εκπαίδευσης και σεμιναρίων.
