Η βία της Εφηβείας: Δώσε μου πίσω έναν Πατέρα

Εναρκτήρια Αξιώματα

• Η εφηβική εξέγερση είναι μία τόσο απειλητική κατάσταση που είναι ενδεχόμενο να φθάνει συχνά σε κάτι, που από την πλευρά του ενήλικου, αλλά και του ίδιου του έφηβου, να μοιάζει με ανεξέλεγκτη, αυταρχική δικαιωματικότητα. Είναι όμως;
• Το υπερεγώ, που έχει αποκτήσει κάποια συγκρότηση ήδη από την παιδική μας ηλικία, στην εφηβεία αναδιατάσσεται: Ατελείωτες συζητήσεις για το τι είναι και δεν είναι σωστό· επίμονοι έλεγχοι των στάσεων των γονέων· δοκιμαστικές παραβάσεις κλπ. Τότε είναι που το υπερεγώ θα χρειαστεί να παλινδρομήσει προς, αλλά και να αναζωογονηθεί από τα υψηλά (sublime) ιδεώδη, που είναι συλλογικά, κοινωνιακά και κοινωνικά.
• Αυτή την παλινδρόμηση, ο εαυτός του κάθε εφήβου τη χρειάζεται και για λόγους προστασίας και άμυνας από τις Οιδιπόδειες αναζωπυρώσεις που φέρνει η (εφηβική) σεξουαλικότητα. Όσο οι ορμές αυξάνονται (και οι Οιδιπόδεις ορμές πρώτες και καλύτερες) τόσο και οι απαγορεύσεις που χρειάζεται να ορθωθούν είναι μεγαλύτερες. Αλλά αυτή η εξέλιξη βάζει σε πολλές δοκιμασίες και το ίδιο το εγώ αλλά και τον ναρκισσισμό του έφηβου. Θα τα καταφέρει; Μπορεί; Θα γίνει αυτόνομος, ανθεκτικός, δυνατός; Θα αρέσει; Το εγχείρημα χρειάζεται δύναμη.
• Αλλά η επιζητούμενη δύναμη μπορεί να οδηγήσει σε ακραίες μορφές κακοήθειας και να τις οργανώσει με πρωτόγονους τρόπους. Όσο περισσότερο το υπερεγώ βυθίζει τις ρίζες του στα βάθη του εκείνο (Id), για να βρει νόημα και δύναμη, τόσο περισσότερο περίπλοκα και αρχαϊκά γίνονται τα πράγματα. Με πιο ομαδικούς-αναλυτικούς όρους, όσο περισσότερο η προσωπική μήτρα βυθίζεται στην θεμελιώδη ομαδική μήτρα, τόσο περισσότερο διακυβεύεται η διαφοροποίηση και η εξατομίκευση του εφήβου, με όρους ικανότητας να συνδεθεί με την κοινωνία, με την πραγματική ζωή, με τον ανθρώπινο κόσμο.
• Οι εμβυθίσεις αυτές, του υπερεγώ στο εκείνο, της προσωπικής στην θεμελιώδη ομαδική μήτρα, του εαυτού στα αρχαϊκά ιδεώδη, αναζωπυρώνουν πρωτόγονες εξιδανικεύσεις και εξαγιασμούς που συχνά εκφράζονται στις θεμελιώδεις ομαδικές μήτρες των κοινωνιών μέσα από ιδεολογικούς, αθλητικούς, πολιτικούς και θρησκευτικούς φανατισμούς.
• Ένα θρησκευτικό σχολείο σε Αιγυπτιακό τζαμί, ένα κατηχητικό της «Ζωής», ένα πούλμαν οπαδών της ΑΕΚ, μία συνέλευση της ΠΠΣΠ, αλλά και μία διαδικτυακή κοινότητα από Χρυσαυγίτες ή από οπαδούς του κινήματος MAGA ή οπαδούς της Ινδουιστικής ακροδεξιάς, όλα αυτά τα φανατικά κινήματα μπορούν να δράσουν καταλυτικά στο αναδιατασσσόμενο εφηβικό υπερεγώ.
• Τα μέλη αυτών των φανατικών κινημάτων, που, σε αντίθεση με τις εφηβικές συμμορίες είναι πιο θεμιτά, ιερά και άγια, μπορούν να οδηγήσουν σε αδιανόητες, αλλά ψυχικά και ιδεολογικά νομιμοποιημένες μορφές βιαιοπραγίας, φονικής και σεξουαλικής.
• Οι καταστάσεις αυτές αξιοποιούνται από πολιτικούς, ιδεολογικούς και θεωρητικούς εξτρεμισμούς.
• Στις περιπτώσεις αυτές είναι κρίσιμη η γονική λειτουργία των θεσμών.
• Αλλά η θεμιτή αυτή θεσμική πατρική λειτουργία, παραδεκτή σε όλο τον Δυτικό και Υπαρκτό Σοσιαλιστικό κόσμο στη διάρκεια του 20^ου αιώνα, αντιμετωπίζεται εχθρικά από τον σύγχρονο επιθετικό καπιταλισμό της αγοράς των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και των τηλεπικοινωνιών, με την μορφή της ψευδούς και δικαιωματικής «ελευθερίας» των «επιλογών».
• Έτσι η ευχέρεια των ιδεολογικών και πολιτικών συστημάτων αποπλάνησης των εφήβων παραμένει ανεξέλεγκτη.

Ενδείξεις Εφηβικής Βίας από την Ατομική-Ψυχολογική-Αναπτυξιακή Σκοπιά

Η εφηβεία αφυπνίζει ψυχικές οργανώσεις, δηλαδή ψυχολογικούς τρόπους που έχουν εγκατασταθεί ήδη από την εποχή της νηπιακής και παιδικής ηλικίας και αντίστοιχης νηπιακής σεξουαλικότητας. Ιδίως οι μητέρες των νηπίων του παιδικού σταθμού και του νηπιαγωγείου γνωρίζουν από πρώτο χέρι πώς διαμορφώνονται και δομούνται οι πρώτες γραμμές της ανάπτυξης της σεξουαλικότητας και της επιθετικότητας. Πώς τα νήπια δίνουν φιλιά το ένα στο άλλο, ομόφυλα και ετερόφυλα αδιακρίτως, ξεγυμνώνουν τα σεξουαλικά τους όργανα, κάνουν σόου και παίζουν σεξουαλικά παιχνίδια, χτυπούν και «βασανίζουν» το ένα το άλλο, ζητάνε τη μαμά τους ή τον μπαμπά τους σε γάμο κλπ., όπως τα περιγράφει και ο Freud στα 3 Δοκίμια. Όλες αυτές οι νηπιακές σεξουαλικές διαστροφές μένουν σαν σημάδια της προσωπικότητας που «πάντα τα ξέραμε και τα βλέπαμε αλλά κάναμε σαν να μην τα ξέραμε». Ο Hopper μας εξηγεί με σαφήνεια πώς παραγκωνίζονται, διχοτομούνται και απωθούνται στο κοινωνικό ασυνείδητο αυτές οι εκφάνσεις κάθε ανθρώπινης ψυχικής ζωής που δεν μπορεί (ακόμη) να γίνουν αντικείμενο επεξεργασίας.

Έτσι στην ψυχοσεξουαλική ανάπτυξη του νηπίου χρειάζεται να συνυπολογίσουμε:

(1) Την έκφυση των δοντιών και την κληρονομικότητα

(2) Ότι προσέλαβε και ότι έκανε μέσα του με τις παραστάσεις από το οικογενειακό του περιβάλλον

(3) Ότι πήρε από την αθέλητη μεταφορά, μέσω της μητέρας κυρίως, ολόκληρης της κουλτούρας, δηλαδή των ασυνείδητων πολιτισμικών και κοινωνικών αναπαραστάσεων (ένα Ελληνόπουλο και ένα Κινεζόπουλο, ακόμη και αν μεγαλώνουν και τα δύο στην Ελλάδα, γίνονται πολύ διαφορετικοί άνθρωποι)

(4) Ότι παρέμεινε («θαμμένο ζωντανό» κατά την έκφραση του Foulkes και του Ogden) στο κοινωνικό ασυνείδητο και στο (ατομικό) εκείνο (Id).

Όλα αυτά τα στοιχεία συνιστούν τους κρίσιμους συντελεστές της δόμησης των επιθετικών, σαδιστικών και βίαιων ορμών του μετέπειτα παιδιού και κατόπιν εφήβου.

Οι ορμές αυτές έχουν πολύ μεγάλη σημασία στις προσαμοστικές (adaptive) δεξιότητες που θα οικοδομηθούν στο εγώ του μετέπειτα εφήβου. Δεξιότητες (ικανότητες) που έχουν μελετηθεί εμπειρικά (Psychodynamic Diagnostic Manual) και αφορούν: (α) προσοχή και μάθηση, (β) επικοινωνία, (γ) σκέψη, (δ) ψυχοσωματική απαρτίωση, (ε) διαπροσωπικές σχέσεις και οικειότητα, (στ) αυτο-εκτίμηση, (ζ) έλεγχο των παρορμήσεων, (η) επαφή με την πραγματικότητα, (θ) ανθεκτικότητα, (ι) αυτοπαρατήρηση, (κ) εγκατάσταση ιδανικών και ήθους, (λ) να βρει νόημα στη ζωή

Όλες αυτές οι ικανότητες συναρτώνται σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό με την ικανοποιητική διασύνδεση και διαπλοκή της επιθετικότητας με την λιβιδινική ενορμητική συνιστώσα. Εν ολίγοις, χρειάζεται μία καλοφτιαγμένη αναλογία επιθετικότητας και λιβιδινικότητας για να προκύψει μία ισορροπημένη και μη παθολογική ψυχική ζωή. Ένας άνθρωπος είναι αναγκαίο να είναι όσο αγαπητικός τόσο και κατηγορηματικός για τον εαυτό του και για τον κόσμο.

Ένας νεαρός ή μία νεαρή που δυσκολεύεται να αισθανθεί και να πει τι θέλει× που δεν μπαίνει σε παρέες συνομήλικων× που δεν ανακατεύεται με τον αθλητισμό× που δεν φλερτάρει× που δεν βγαίνει έξω και προτιμάει να κλείνεται στο σπίτι του/της× όπου παίζει συνέχεια παιχνίδια στον υπολογιστή κλπ.

Ένας νεαρός ή μία νεαρή όμως μπορεί να δυσκολεύεται εξ ου και να είναι συνέχεια έξω· που γυρνάει στο σπίτι αργά και μεθυσμένη/-ος· που δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί και έχει πολύ χαμηλή επίδοση στο σχολείο· που φλερτάρει ασταμάτητα αλλά ποτέ δεν κάνει κάποια σχέση· που «αλητεύει» περισσότερο από κάθε άλλη/άλλο στο περιβάλλον της/του· που ξημεροβραδιάζεται στα «σόσιαλ» και, κυρίως, που δυσκολεύεται να αναπτύξει πνευματική περιέργεια για οτιδήποτε.

Τόσο ο «αποφευκτικός» όσο και «εκρηκτικός» νεαρός και νεαρή, τόσο ο «μαζεμένος» όσο και ο «ξεπεταγμένος» δείχνουν ότι κάπου μπορεί να «το χάνουν», για να χρησιμοποιήσω την αντίστοιχη jargon. Και τότε τα βίαια ενδεχόμενα πλησιάζουν.

Αλλά ακόμη και αν η βία εκδηλωθεί, πάλι θα παραμένει «αόρατη» λόγω των ιδεολογικών και αξιακών περιβλημάτων της. Είτε ο νεαρός βανδαλίζει και κάνει «μπάχαλα»· είτε είναι χούλιγκαν, μόνος ή με παρέα ή με συμμορία· είτε βιαιοπραγεί σε ζώα, σε συμμαθητές, στο δρόμο· είτε η νεαρή κάνει bullying διαδικτυακό ή με φυσική παρουσία· η κάθε βίαιη νεαρή ή νεαρός θα έχουν ένα ικανοποιητικό (για τους ίδιους, και συχνά για το περιβάλλον του) ιδεολογικό-πολιτικό-αξιακό «περίβλημα» της δράσης τους. Όπως όλοι μας έτσι και οι έφηβοι επικαλούμαστε «δικαιώματα» και «αλήθεια».

Η φύση του ανθρώπινου ψυχισμού επιτάσσει να υπάρχουν «εξηγήσεις» ή δικαιολογίες για όλα. Άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο πειστικές.

Μία Ενδιαφέρουσα (Ψυχαναλυτική και Μαρξιστική) Ψυχοκοινωνική Θεώρηση

Ο Richard Seymour είναι ένας Βορειο-Ιρλανδός συγγραφέας, πολιτικο-ιδεολογικός μελετητής και εκ των εκδοτών του Βρετανικού μετα-κομμουνιστικού διαδικτυακού περιοδικού Salvage.

Είναι αυτός που έχει καθιερώσει για τα σόσιαλ μήντια τον εκπληκτικό νεολογισμό: participatory disinfotainment δηλαδή, σε ελεύθερη μετάφραση, «συμμετοχική παραπληροφορούσα διασκέδαση» ή σε ανάλογο Ελληνικό νεολογισμό συμμετοχική παραπληροσκέδαση. Η λέξη αναφέρεται έμμεσα και στην διασύνδεση των φαινομένων αυτών με τις πιο τυπικές ψυχαναλυτικές εννοιολογήσεις και είναι παράγωγο ενός άλλου όρου, του participatory misinformation δηλαδή της συμμετοχικής παραπληροφόρησης, που προέκυψε μετά τις περιώνυμες επιθέσεις του τραμπικού όχλου στο Κοινοβούλιο των ΗΠΑ, στις 6/1/2021.

Αλλά η συμμετοχική παραπληροσκέδαση βάζει στην ίδια έκφραση το άγχος διάλυσης (σκέδασης/σκορπίσματος) του Winnicott και της Klein, η ζωτικότητα της ψυχικής συγκέντρωσης και προσοχής για το πέρασμα στην αρχή της πραγματικότητας του Freud και του Bion, και η δια-σκέδαση του παιγνιώδους μεταβατικού και συμβολικού χώρου του Winnicott. Βάζει επίσης στην ίδια έκφραση έννοιες όπως η διαρκής επιδίωξη του επείγοντος, του ναζιστή νομικού Carl Smitt και η πολιτισμική και ιδεολογική ηγεμονία του Antonio Gramsci. Και φυσικά τις ένοιες της θεμελιώδους ομαδικής μήτρας του S. H. Foulkes και της έννοιας του κοινωνικού ασυνείδητου του Earl Hopper.

Ένα καλό παράδειγμα της σκέψης του Seymour είναι ο τρόπος που ο ρωσικός επιθετικός εθνικισμός χρησιμοποιεί τις ίδιες έννοιες. Πρόσφατα ο Ρώσος ακροδεξιός φιλόσοφος Aleksandr Dugin περιέγραψε τους Ουκρανούς σαν «συλλογικούς τράνς». Γιατί; Επειδή η Ουκρανία θολώνει τα όρια ανάμεσα σε Ρωσία και Δύση, γράφει ο Dugin, και έτσι υποβαθμίζει την συγκρότηση και την ταυτότητα του Ρωσικού Έθνους. Έτσι, μας λέει ο Seymour, με ένα τέτοιο «ναρκωτικό» μείγμα από φαντασιώσεις, ιδεολογική οργή και λιβιδινικό ξεχείλισμα, οι νεαροί και οι νεαρές που αναφέραμε προηγουμένως, μπορούν εύκολα, μέσω διαδικτύου, να «ξεσηκωθούν» και να «ξεσαλώσουν», δηλαδή να μαγευτούν, να σαγηνευτούν και να αισθανθούν έτοιμοι να επιτεθούν.

Μία Ανθρωπολογική-Ψυχαναλυτική Θεωρία Διαστροφής της Αυτονομίας

Όλες αυτές οι σημασίες υπόκεινται σε μία αποσυνδετική, μη-δημιουργική διεργασία αποσυμβολοποίησης για να προκύψει η παραπληροσκέδαση. Η οποία, καθιστάμενη και συμμετοχική, υποβάλλει στην παθολογική διεργασία της διαστροφής την πιο ουσιώδη και δημιουργική πλευρά της ανθρώπινης δραστηριότητας, όπου συγκλίνουν η Αριστοτελική κοινωνιακότητα (ο άνθρωπος είναι ζώον κοινωνικόν, αλλιώς είναι ή θηρίο ή θεόςhogism;o) με την Φροϋδική σεξουαλικότητα (η ευχαρίστηση της συμμετοχής).

Αλλά πώς οδηγείται η συμμετοχική, κοινωνιακή, παιγνιώδης και εορταστική σεξουαλικότητα της επαναστατικής, νεολαιϊστικής παρέας να υποστεί «διαστροφή» και να καταλήξει στην αποπλανημένη, οχλαγωγική, εθιστική και μαφιόζικη, σεξιστική καταστροφικότητα των δικτύων των σόσιαλ μήντια;

Διαστροφή, σύμφωνα με την Φροϋδική θεώρηση, είναι το αρνητικό της νεύρωσης. Αυτή η εξελικτική κατεύθυνση είναι θεμελιώδες φυλογενετικό ενδεχόμενο ή (στην Φροϋδική γλώσσα) ένα ενορμητικό πεπρωμένο. Τι σημαίνει αυτό; Ότι όταν αυτό που είναι ανυπόφορο δεν καταφέρνει να απωθηθεί ή έστω να διχοτομηθεί ή έστω να θαφτεί ζωντανό, τότε δεν του μένει παρά να διαστραφεί. Αλλά τι να απωθηθεί; Τι να θαφτεί ζωντανό; Τι σημασία έχουν όλες αυτές οι διεργασίες για την εφηβεία;

Στην εφηβεία γνωρίζουμε ότι συμβαίνει μία σειρά από μεταβολές και μετακινήσεις που δύσκολα περιορίζονται στη βιολογική σφαίρα. Είναι από ορμονικές (τα δευτερογενή χαρακτηριστικά του φύλου ενδυναμώνονται), μέχρι κοινωνιακές (η έφηβη έχει προσωπική ζωή και δικαιώματα) και ψυχολογικές (η έφηβη αισθάνεται διαφορετική από την μητέρα της και τον πατέρα της).

Οι μεταβολές αυτές είναι συντονισμένες με βαθύτερους ψυχικούς μετασχηματισμούς: η/ο έφηβη/-ος μετακινείται από μία ψυχική θέση μεγάλης εγγύτητας με τα πρωταρχικά της αντικείμενα σε μία θέση όπου καλείται να εξασφαλίσει για τον εαυτό της αυτονομία, δομική σταθερότητα και να ασφαλιστεί ψυχικά με τρόπους που να είναι συμβατοί με την προσωπική της ελευθερία και την αυτεξουσιότητα. Να μπορεί δηλαδή, κουτσά-στραβά να αισθανθεί ότι επιλέγει, ότι επιθυμεί, ότι μπορεί.

Για να επιτευχθεί κάτι τέτοιο θα χρειασθεί να διευθετηθεί ψυχικά και κοινωνιακά η πληθώρα των δυσφοριών που θα προκύψουν, δεδομένου του ότι χάνονται η θεμελιώδης σταθερότητα και διασφάλιση που λαμβάνει (υπόδηλα) από τα πρωταρχικά της/του αντικείμενα, από το σπίτι της, από τα παιχνίδια και τις κούκλες/στρατιωτάκια της/του. Συνεπώς η απώλεια και το πένθος είναι αναπόφευκτα. Μαζί με την γιορτή και τον πανηγυρισμό για τη λεωφόρο της καινούργιας ζωής έχουμε και μεγάλη θλίψη, απώλειες, πένθη. Συνεπώς η λεωφόρος της ζωής που υπόσχεται σχεδόν τα πάντα είναι σπαρμένη και με τους πιο φοβερούς κινδύνους.

Πρόκειται για το πιο κρίσιμο πέρασμα της ανθρώπινης ζωής, κατά τη γνώμη μου κρισιμότερο και ανθρωπολογικά δυσκολότερο από τα περάσματα της γέννησης και του θανάτου.

Η ψυχαναλυτική μεταβατικότητα του Winnicott βρίσκει εδώ το κοινωνικό της θεωρητικό αντίβαρο. Πρόκειται για την θεωρία της Liminality (μεθοριακότητα) των Arnold van Gennep και Victor Turner. Στην θεωρία αυτή προκρίνεται μία τριμερής διεργασία που περιλαμβάνει:

• Χωρισμό (separation) από την υπαρκτή κοινωνική ζωή
• Μεθοριακότητα (liminality) σε μία ρευστή κατάσταση χωρίς status
• Επανένταξη (re-entry) στην κοινωνική ζωή, με νέο status

Στην διάρκεια αυτής της μεθοριακής μεταβατικότητας λαμβάνουν χώρα:

• Αποδιάρθρωση των κοινωνικών ιεραρχιών
• Αμφιθυμική επένδυση
• Αντιστροφή των κοινωνικών προτύπων
• Εξισωτική communitas (π.χ. συλλογικότητα)

Παραδείγματα είναι οι εφηβικές κλειστές παρέες, οι μοναστικές κοινότητες, οι κλίκες και οι συμμορίες κλπ.

Αυτό το μεθοριακό πέρασμα από την προσκόλληση στην πατρική οικογένεια προς στην σεξουαλική και κοινωνιακή αυτονομία είναι τόσο κρίσιμο και ευαίσθητο που η πιθανότητα να αστοχήσει ή να αποτύχει είναι αρκετά μεγάλη. Τότε έχουμε τραυματικές συνέπειες. Από την αστοχία και τις τραυματικές συνέπειες οδηγούμαστε σε αυτό που ο Freud, σε άλλα συμφραζόμενα, αλλά συναφή, αποκάλεσε διαστροφή της ψυχικής οργάνωσης. Αντί για το πένθος, έστω και με θρήνο και με απώλειες, της παρελθούσας και νοσταλγούμενης «ευτυχίας» έχουμε μία μόνιμη «εγκατάσταση» εντός αυτής της «ευτυχίας», που διασφαλίζει, με νηπιακό, εθιστικό και ανεξέλεγκτο τρόπο τη μη-ανάπτυξη, τη δικαιωματική παθητικότητα, την οργισμένη αντεκδίκηση, τη βία και την ατελέσφορη αναζήτηση ενός αλλόκοτου χαμένου παραδείσου× «παραδείσου» που σε ορισμένες ιδεολογικές και θρησκευτικές εκδοχές μπορεί να συγκεκριμενίζεται (concretized) και περαιτέρω.

Συμπέρασμα

Η βία που μας απασχολεί είναι το κορυφαίο παράγωγο αυτής της διεστραμμένης ψυχικής (και κοινωνιακής) οργάνωσης που προκύπτει από την αστοχία και αποτυχία του κρισιμότερου ανθρώπινου περάσματος, της εφηβείας.

 Νίκος Λαμνίδης