Νεκρολογία

Earl Hopper 1940 -2025

Στις 3 Νοεμβρίου 2025 χάσαμε, απροσδόκητα, τον αγαπημένο φίλο και δάσκαλο Earl Hopper, μετά από αναπάντεχη οξεία λευχαιμία. Παρά την ηλικία του, η πνευματική του ενάργεια και η ζωτικότητά του εύκολα μπορούσαν να παρασύρουν τον συνομιλητή να αισθανθεί εκείνη την ενθουσιώδη και ασταμάτητα ενεργητική, αμερικανικής υφής, στάση ζωής. Θυμάμαι ότι το στυλ του με έφερνε σε μία θέση σχεδόν ακαταμάχητης παράδοσης στη γλυκιά και κάπως λεπτεπίλεπτη γοητεία που κρυβόταν κάτω από την αρρενωπή φωνή τενόρου, με τον θερμό τόνο. Στα Αγγλικά του ποτέ δεν είχε αφήσει την αμερικανική προφορά· ίσως σαν αντίβαρο στη βρεττανική, απόμακρη και υπεροπτική ειρωνεία του Λονδρέζικου κόσμου, όπου έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ενήλικης ζωής του· αυτός, που ξεκίνησε σαν νεαρός, Εβραίος, προοδευτικός κοινωνιολόγος από το Saint Louis του Missouri.

Όταν τον Ιούνιο του 2024 τον είχα συναντήσει στην Castello di Saint Angelo, αυτό το πανέμορφο χωριό της Pescara, όπου προσκληθήκαμε μαζί με άλλους ψυχαναλυτές και ομαδικούς αναλυτές για να συζητήσουμε τη σχέση ομαδικής ανάλυσης και θεωρίας πεδίου, είχα συγκινηθεί που μου μιλούσε, μέσα στο αυτοκίνητο, για τις δύο αναλυτικές ομάδες που συνέχιζε να έχει, αλλά και για το πόσο τον απογοήτευε που η ομαδική ανάλυση δυσκολεύεται να δει την ψυχανάλυση σαν θεμελιώδη γενετική της ρίζα. Αυτή η ακάματη όρεξη για εργασία συνοδευόταν και με εξίσου μεγάλη όρεξη για κουβέντα, πάνω από ένα ποτήρι κρασί και ένα νόστιμο πιάτο, όπως έγινε στην τελευταία μας συνάντηση, στην Αθήνα, τον περυσινό χειμώνα.

Αλλά θυμάμαι ακόμη και την πρώτη φορά που τον γνώρισα, στη Bologna, όπου είχαμε πάει μαζί με την αξέχαστη Ρένα Χατζηδάκη, στο Συμπόσιο της Transcultural Group Analysis, το 1992. Ήταν τότε που μόλις είχε δημοσιευτεί το άρθρο του για το encapsulation (1991), στο International Journal of Psychoanalysis και μου μίλησε με ενθουσιασμό αλλά και με χιούμορ. Κατόπιν μου έστειλε και ένα αντίτυπο, σύμφωνα με τις τότε, προ-διαδικτύου, «αρχαίες» συνήθειες.

Μία άλλη, παλαιότερη, αξέχαστη εμπειρία ήταν η παρουσία του Earl, μαζί με τον Otto Kernberg, στο τραπέζι που οργανώθηκε, το 1989, στο 10o Διεθνές Συνέδριο της International Association of Group Psychotherapy, στο Amsterdam. Τότε ήταν που ο Earl αντιπαρέβαλλε πειστικά στην (άψογη ως προς τη διατύπωση αλλά μερική, ως προς τη σύλληψή της) ψυχαναλυτική θεωρία των ομάδων του Kernberg, τη δική του ομαδική-αναλυτική προσέγγιση, όπου συμπεριλάμβανε και πληθώρα κοινωνιακών και κοινωνικών αναφορών, μεταξύ άλλων, προς έκπληξή μου τότε, και του ίδιου του Karl Marx.

Ο Hopper ήταν ανέκαθεν αγωνιστής. Από την νεκρολογία της Joan Raphael-Leff στο ίδιο IJPA (2026), γνωστή και αυτή στους Έλληνες αναγνώστες από τον Οιδίποδα (Χατζή et al, 2013), έμαθα ότι από τα φοιτητικά του χρόνια, στην αρχή της δεκαετίας του ’60, ήταν πρόεδρος του Φοιτητικού Τμήματος, της Εθνικής Ένωσης για την Πρόοδο των Εγχρώμων (Student Chapter of the National Association for the Advancement of Colored People, NAACP) στο Πανεπιστήμιο Washington. Η ικανότητά του στην ομαδική λειτουργία φάνηκε από τότε που στην περίφημη δημόσια διαμάχη μεταξύ του υπερσυντηρητικού Buckley και του έγχρωμου Baldwin, το 1965, στο Πανεπιστήμιο Cambridge, όπου ο Earl Hopper, τότε 25χρονος μεταπτυχιακός φοιτητής πετάχτηκε, τη στιγμή που ο Buckley προσπαθούσε να πείσει το ακροατήριο ότι οι ίδιοι οι μαύροι φταίνε που δεν προοδεύουν μέσα στην Αμερικανική κοινωνία, και του φώναξε «γιατί δεν τους αφήνετε να ψηφίζουν στη Λουιζιάνα;», και τον έκανε να χάσει τα λόγια του και την στιγμιαία ιδεολογική υπεροχή του[1].

Αυτό που δεν γράφει η Raphael-Leff και ενδιαφέρει τους ομαδικούς αναλυτές είναι ότι ο Earl αποφάσισε να πάει στη Μ. Βρετανία μετά από τη συνάντησή του με τον Norbert Elias και την προτροπή του και (ίσως) υποστήριξή του να πάει για PhD αρχικά στο University of Leicester και κατόπιν στο London School of Economics.

Ο Earl αποφάσισε τελικώς, παράλληλα με την ακαδημαϊκή του καριέρα στο LSE, να εκπαιδευτεί στην Ομαδική Ανάλυση. Ήταν, πιθανόν, από τους νεότερους μαθητές του Foulkes. Αλλά και τότε και αργότερα, στην εκπαίδευσή του στην Ψυχανάλυση (με αναλυτή τον Adam Limentani) ο Earl ποτέ δεν έχασε την οπτική του για έναν κόσμο πολυδιάστατο και απλωμένο σε όλες τις ασυνείδητες, κοινωνιακές του διαστρωματώσεις, όπως ο κόσμος στο μπακάλικο των παππούδων του με την πολυπολιτισμική πελατεία και τις ένθερμες συζητήσεις που άκουγε από μικρός (Λαμνίδης, 2016).

Η συνεισφορά του Earl Hopper στην Ομαδική Ανάλυση ήταν πολύπλευρη και ουσιώδης. Συχνά ξεχνάμε ότι ο Norbert Elias και η κοινωνιολογία των σχηματισμών (figurational sociology) που ο ίδιος εισήγαγε, είναι θεμελιώδες συστατικό της ομαδικής-αναλυτικής θεωρίας, τόσο όσο και η ψυχανάλυση. Αλλά ο Hopper και η συνεισφορά του είναι ζωντανή απόδειξη της ζωτικότητας του κοινωνιακού και του κοινωνικού στην «ατομική» ψυχική ζωή:

  1. Επεξέτεινε και συμπλήρωσε την εννοιολόγηση του κοινωνικού ασυνείδητου (social unconscious) όχι με την στατική και γραμμική ακινησία που είχε η έννοια του συλλογικού ασυνείδητου (collective unconscious) του Jung, αλλά με βάση πολύ σύγχρονες θεωρήσεις εννοιών όπως απωθημένο, κατακερματισμός, τραύμα, άστοχη εξάρτηση (failed dependency) και κοινωνικό συμβάν (social fact).
  2. Εισήγαγε επίσης στην ομαδική θεωρία αυτό που αποκάλεσε 4η Βασική Υπόθεση Κροκίδωσης/Μαζοποίησης (4th Basic Assumption Aggregation/Massification) για να μπορέσει να φέρει εγγύτερα την «ατομική» έννοια του ψυχικού κατακερματισμού και τη «συλλογική» έννοια της συνοχής της ομάδας.
  3. Έκανε πολύ σπουδαία εκδοτική εργασία σαν επιμελητής της New International Library of Group Analysis του οίκου Routledge, όπου εξέδωσε 44 τίτλους.

Ο Earl δεν ήταν ποτέ εύκολος άνθρωπος. Προκλητικός (όπως στο Baldwin-Buckley debate), συχνά αινιγματικός (στις δυσνόητες παρεμβάσεις του στις μεγάλες ομάδες), άλλοτε απόμακρος (όταν προσπαθούσε να σκεφτεί πάνω σε δύσκολα ερωτήματα, όπως η ορμητική και συχνά βίαιη παρείσφρηση των ιδεολογιών στην βρετανική Ομαδική Ανάλυση) και άλλοτε θερμός και ενθουσιώδης (όπως σε πολλές προσωπικές συζητήσεις) και με αφάνταστη ειλικρίνεια κριτικός (όπως στις απρόσεκτες στροφές της «συγκρατημένης» βρετανικής ομαδικο-αναλυτικής σκέψης). Όταν αισθανόταν εμπιστοσύνη και αγάπη από τον/τους συνομιλητή/ές του, τότε ήταν στα καλύτερά του.

Θα πρέπει να σκεφτούμε σοβαρά ότι ο Earl Hopper, μαζί με τους Pines, Brown, Boswood κ.λπ., είναι ο τελευταίος των άμεσων επιγόνων του Foulkes. Μαζί του πενθούμε και μία ολόκληρη εποχή, που χάνεται. Και το μέλλον της ομαδικής-αναλυτική ψυχοθεραπείας είναι πλέον στα χέρια των νεότερων. Εκεί θα κριθούν πολλά.

Αναφορές

Χατζή, Χ., Χατζηανδρέου, Μ., Kulish, N., Raphael-Leff, J., Heenen-Wolff, S. (2013). Διαδικτυακός Διάλογος σχετικά με την Ψυχανάλυση και το Θήλυ. Οιδίπους 10:332-389.

Hopper, E. (1991). Encapsulation as a Defence Against the Fear of Annihilation. International Journal of Psychoanalysis 72:607-624.

Λαμνίδης, Ν. (2016). Συνομιλία με τον Earl Hopper. Οιδίπους 16:263-293.

Νίκος Λαμνίδης

 

 [1] Μπορεί κανείς να ακούσει και κατόπιν να δει τον νεαρό Earl με την χαρακτηριστική του φωνή τενόρου, στο βίντεο αυτού του ιστορικού Baldwin-Buckley Debate, στο youtube, πριν το 53ο λεπτό (https://www.youtube.com/watch?v=YKRUEl6s-Uc)