Σχόλιο της Φωτεινής Τιλκερίδου πάνω στην εισήγηση του Dieter Nitzgen “The Psychotherapy of the individual in and through the Analytic Group. Relating Group Analysis to Contemporary Developments in Psychoanalytic Theory and Practice”

 

«Από την ψυχανάλυση στην ομαδική ανάλυση του Foulkes»

Η ομιλία του Dieter Nietzgen έχει τίτλο «Round about Foulkes», που σημαίνει περίπου «Μια συνολική ματιά στον Foulkes», «Γύρω από τον Foulkes» ή «Το πλαίσιο του Foulkes».

Από τις διάφορες επιρροές που ώθησαν τον Foulkes να αναπτύξει την ομαδική ανάλυση και τις οποίες ο Dieter Nitzgen μας παρουσίασε με τόσο συνεκτικό τρόπο στην ομιλία του, τοποθετώντας τες στο ιστορικό και θεωρητικό τους πλαίσιο, θα επικεντρωθώ εδώ σε δύο πτυχές που, κατά τη γνώμη μου, καταδεικνύουν από ποια θεωρητική «συνολική κατάσταση» ο Foulkes ξεκίνησε τις σκέψεις του περί ομαδικής ανάλυσης και πώς τις ανέπτυξε σε έναν αυτόνομο τρόπο σκέψης, μια νέα επιστήμη. Την αυτόνομη επιστήμη της ομαδικής ανάλυσης που είναι και η αφορμή για το σημερινό συμπόσιο, που μας έχει φέρει όλους εδώ μαζί.

Η μία πτυχή είναι η νέα οπτική του Foulkes για την οικογένεια, την οιδιπόδεια σύγκρουση και το Υπερεγώ, και η άλλη, η διαπροσωπική διάσταση της <μήτρας> συμπεριλαμβανομένης σ’ αυτήν και της διαγενεακής μετάδοσης, με τις οποίες ο Foulkes ανέπτυξε τις υποκείμενες σκέψεις του από ψυχαναλυτικές και κοινωνιολογικές πηγές σε έναν δικό του τρίτο δρόμο: τη θεωρία και τη μέθοδο της ομαδικής ανάλυσης. Κατά τη γνώμη μου, αυτά τα στοιχεία καταδεικνύουν ότι ο Foulkes με τη θεωρία του ήταν πολύ μπροστά από την εποχή του και ευτυχώς αρκετά επίμονος και θαρραλέος ώστε να αναπτύξει τη δική του, συγκεκριμένη ομαδικο-αναλυτική πορεία μέσα από την επιστημονική «ομαδική μήτρα» (Επιλεγμένα κείμενα, σ. 350,γερμανικη έκδοση). Μπορούμε να συζητήσουμε σε ποιο βαθμό αυτό το γεγονός είναι παραδειγματικό για τη βασική ιδέα όλων των ομαδικών αναλυτικών διαδικασιών: ότι το άτομο «αναδύεται» μέσα και από το συγκεκριμένο ομαδικό του πλαίσιο (ibid.).

Ι. Sigmund Freud

Για τον Dieter Nitzgen, το ζεύγος «ορθόδοξος φροϋδικός» και «επαναστατικός ομαδικός αναλυτής» υποδηλώνει μόνο σε γενικές γραμμές την ιδιαίτερη θέση του Foulkes στο σύνολο της επιστημονικής ομάδας, καθώς η κριτική του Foulkes προς την ψυχανάλυση εκφράζεται ήδη στο πρώτο του βιβλίο (*1946c «Principles and practices of group therapy»). Εδώ ο Foulkes αποδέχεται, αφενός, ότι η ψυχανάλυση αναγνωρίζει την ενδοβολή του «εξωτερικού» κόσμου και ότι ο εσωτερικός κόσμος του ατόμου πρέπει να θεωρείται ως μια μικροκοσμική αντανάκλαση ολόκληρου του κόσμου, αφετέρου, διαπιστώνει την παραμέληση αυτών των παραγόντων υπέρ των βιολογικών ενορμητικών στοιχείων (σ. 2). Για τον Freud, η ενστικτώδης φύση προηγείται της κοινωνικής φύσης του ανθρώπου, που ονομάζεται επίσης πολιτισμός. Εδώ ο Dieter Nitzgen τονίζει ότι ο Foulkes πολύ νωρίς κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η ψυχανάλυση του Freud δεν αναγνωρίζει την υποκείμενη κοινωνική φύση του ανθρώπου, αν την θεωρεί απλώς «παράγωγο της σεξουαλικής αγάπης ως μια αντίδραση σε καταστροφικές, ασυμβίβαστες ενορμήσεις».(Foulkes 1983, Gruppenanalytische Psychotherapie, σ. 10). Και συνοψίζει ξανά την αντίφαση στην ψυχανάλυσης: στην επιστημονική ψυχανάλυση αναγνωρίστηκε ότι «ολόκληρη η προσωπικότητα και ολόκληρη η κατάσταση είναι σημαντικές για το αναλυτικό έργο», αλλά εκείνη την εποχή δεν είχε ακόμη εκτιμηθεί επαρκώς η «συνολική εικόνα» της παρελθούσας, παρούσας και μελλοντικής κατάστασης. Έτσι, σύμφωνα με τον Foulkes, η ψυχανάλυση δεν αναγνώρισε επαρκώς την ατομική κατάσταση σε σχέση με τη συνολική κατάσταση όλων των ανθρώπων και την αμοιβαία σύνδεσή τους (Dieter Nitzgen, διάλεξη σ. 1 / Foulkes 1983, σ. 9).

Θα ήθελα να επισημάνω εδώ ένα άλλο σημαντικό έργο του Dieter Nitzgen, το άρθρο του «Οικογένεια και πολιτισμός στην ομαδική ανάλυση του Foulkes – η «ομάδα πέρα από την οικογένεια» (δες Gruppenanalyse 2/2025, σ. 65). Αυτό το άρθρο επικεντρώνεται στις διαφορετικές έννοιες της οικογένειας και του πολιτισμού στο έργο του Foulkes. Περιέχει τη δήλωση του Foulkes ότι «η οικογένεια πρέπει να θεωρείται ως ένα μοντέλο υψίστης σημασίας που επαναλαμβάνεται σε όλες τις κουλτούρες»· η συνολική οικογενειακή της διάταξη, ωστόσο, «αλλάζει από κουλτούρα σε κουλτούρα (και όχι το αντίστροφο)» (Dieter Nitzgen, 2025, σ. 91 : Foulkes, 1974, σ.121)

Πολύ αργότερα, το 1984, όπως μας εξηγεί ο Dieter Nitzgen, ο Foulkes, στο βιβλίο του με τον Anthony, («Therapeutic Group Analysis»), κατέστησε σαφές ότι η ομαδική ανάλυση «δεν είναι η εφαρμογή της ψυχανάλυσης στην ομάδα», αλλά μάλλον η θεραπεία του ατόμου σε περιβάλλον με πολλά άτομα, και συγκεκριμένα από την ομάδα ως σύνολο. Είναι η εποχή που ο Foulkes αναπτύσσει τις σκέψεις του για τη «μήτρα της ομάδας» όπως και το «κοινωνικό ασυνείδητο» (1950) και ιδρύει την Group Analytic Society στο Λονδίνο. Με αυτόν τον τρόπο, παρουσιάζει πλέον την ομαδική ανάλυση και στους ψυχαναλυτικούς κύκλους ως ένα αυτόνομο concept, το οποίο, μεταξύ άλλων, προέκυψε από την ψυχανάλυση, αλλά και ξεπέρασε τα όριά της.

Με τον Dieter Nitzgen ακολουθούμε βήμα βήμα τα ιστορικά και θεωρητικά ίχνη της εννοιολόγησης της ομαδικής ανάλυσης του Foulkes και έτσι είμαστε σε θέση να διαφοροποιήσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια ποιες βασικές παραδοχές της ομαδικής ανάλυσης, σε ποια χρονική στιγμή και με ποια αφορμή, διατύπωσε και θέσπισε ο Foulkes, στην πορεία της περαιτέρω ανάπτυξης της ομαδικής ανάλυσης ως αυτόνομης θεραπευτικής μεθόδου με το δικό της πλαίσιο, παράλληλα με την ψυχανάλυση. Ο Dieter Nitzgen παρέχει επίσης την πολύτιμη και ίσως όχι μόνο για μένα νέα πληροφορία ότι η ομιλία του Foulkes στο συνέδριο της IAGP στο Μιλάνο πρέπει να θεωρηθεί ορόσημο της ομαδικής ανάλυσης, καθώς απεικόνισε την περαιτέρω ανάπτυξη και διαφοροποίηση της ομαδικής αναλυτικής σκέψης (έννοιας) του σχετικά με την κατανόηση της οικογένειας.

ΙΙ. Norbert Elias

Περνάω τώρα στη δεύτερη βασική επιστήμη επιρροής για τον Foulkes, τη σύγχρονη κοινωνιολογία. Με την κριτική του για το βιβλίο του Norbert Elias «Über den Prozess der Zivilisation» (Σχετικά με τη διαδικασία του πολιτισμού), ο Foulkes απευθύνεται το 1939 στο «24. International Journal of Psychoanalysis» (D. Nietzgen, Επιλεγμένα κείμενα 2024, σ. 127) ως ψυχαναλυτής στους συναδέλφους της ψυχαναλυτικής του ομάδας, προκειμένου να τους μεταδώσει τις γνώσεις μιας άλλης επιστημονικής ομάδας, της κοινωνιολογίας.

Συνδέει τα γνωστά έργα του Φρόιντ, «Ψυχολογία των μαζών και ανάλυση του εγώ» (1920) και «Η δυσφορία μέσα στον πολιτισμό» (1930), με ένα νέο, αλλά εξίσου χρήσιμο και εμπλουτιστικό έργο του κοινωνιολόγου Norbert Elias, για την ψυχαναλυτική εργασία. Και σε αυτή την περίπτωση έχουμε την εντύπωση ότι ο Foulkes ανακαλύπτει και αναπτύσσει σταδιακά τη δική του, τρίτη οπτική, προωθώντας την αμοιβαία αναγνώριση των δύο επιστημονικών κλάδων και μεταφράζοντας τη σύγχρονη κοινωνιολογική έννοια του Norbert Elias με ψυχαναλυτικές έννοιες.

Ο Foulkes βλέπει μια τομή μεταξύ των δύο επιστημονικών κλάδων στην ιδέα ότι το περιβάλλον και η κοινωνία στην οποία ένα άτομο γεννιέται, μεγαλώνει και ζει, εφεξής, του «επιβάλλουν» τις συνθήκες διαβίωσης, τους κανόνες και τις αξίες τους. Η αναστολή των ενστικτωδών, επιθετικών παρορμήσεων οδηγεί σε συγκρούσεις, τις οποίες τόσο η κοινωνία όσο και το άτομο πρέπει να ρυθμίσουν και να επιλύσουν. Με αυτόν τον τρόπο, η πραγματική, διαπροσωπική σύγκρουση με τον έξω κόσμο, με τη δημιουργία της Υπερεγώ-εξουσίας, μετατρέπεται σταδιακά σε μια εσωτερική, ενδοψυχική σύγκρουση του ατόμου. Η αναστολή που του επιβάλλει η ομάδα στην οποία ζει και από την οποία εξαρτάται, συνήθως δεν μένει χωρίς συνέπειες. Οι επιθετικές εκρήξεις, για παράδειγμα, που συνήθως συνοδεύονται από φόβους, θεωρούνται ως παλινδρομικές διαδικασίες που απειλούν τη συνοχή του εαυτού, αλλά και τις σχέσεις του μέσα στην ομάδα, όταν η κοινωνική πίεση γίνεται πολύ ισχυρή και το ενδοψυχικό άγχος πολύ έντονο.

Ένας άλλος, τόσο κεντρικός και αυτονόητος παράγοντας στην ομαδική αναλυτική εργασία, στον οποίο ο Foulkes επισημαίνει στην κριτική του για το βιβλίο, είναι ότι και για τον Norbert Elias η (δυναμική) διαδικασία έχει θεμελιώδη σημασία. Αυτό που ονομάζουμε <πολιτισμό> δεν είναι ένα επίτευγμα με την έννοια ενός στόχου ή μιας κατάστασης. Αντίθετα, ο πολιτισμός είναι μια συνεχής διαδικασία, η οποία δεν εξελίσσεται μόνο γραμμικά και προς τα εμπρός, αλλά και κυκλικά και, ως εκ τούτου, και προς τα πίσω. Οι βιολογικά καθορισμένες, ενστικτώδεις δυνάμεις που δρουν σε αυτό το πλαίσιο δεσμεύονται, αναστέλλονται, διαμορφώνονται και ρυθμίζονται στο πλαίσιο της διαδικασίας του πολιτισμού, αλλά παράλληλα διατηρούν την τάση τους να ξεφεύγουν συνεχώς από τον «έλεγχο». Οι άνθρωποι μπορούν να υποτροπιάσουν σε απο-πολιτισμένες και βάρβαρες καταστάσεις, στις οποίες οι ενστικτώδεις δυνάμεις ξεσπούν και καταστρέφουν τους κανόνες, τους νόμους, τα πρότυπα και τα ιδανικά της κοινωνικής τους ζωής. Οι φρικαλεότητες του ναζιστικού εθνικό-σοσιαλισμού στην Γερμανία έλαβαν χώρα, δίπλα στα μεγαλύτερα και σημαντικότερα πολιτιστικά μνημεία που έχουν δημιουργήσει οι άνθρωποι, σύμφωνα με τον λογοτέχνη George Steiner, στο βιβλίο του, «Language and Silence» (1967).

Η χρήσιμη και συμπληρωματική οπτική για την ψυχανάλυση, που αναγνωρίζει ο Foulkes στην κοινωνιολογική μελέτη του Norbert Elias, αφορά την οπτική του ατόμου σε ένα συγκεκριμένο ομαδικό πλαίσιο. Ενώ, κατά την άποψή του, ο Freud διατηρεί πάντα μια ατομικιστική οπτική «της ανάλυσης του μεμονωμένου, απομονωμένου ασθενούς» («Therapeutic Group Analysis» σ. 15), ο Foulkes μαζί με τον Norbert Elias πια μπορεί να διατυπώσει με πολύ πιο συνοπτικό τρόπο, ότι ο άνθρωπος είναι «κυριολεκτικά διαποτισμένος» από την κοινότητά του, «στην οποία ζει και της οποίας οι απαιτήσεις του μεταδίδονται από τους γονείς ή τις γονεϊκές φιγούρες» (Dieter Nitzgen, διάλεξη σ. 2 / Foulkes 1983, σ. 14).

Η προοπτική της ομαδικής ανάλυσης, σύμφωνα με τον Foulkes, εξετάζει και κατανοεί το άτομο πάντα στο πλαίσιο της ομαδικής κατάστασης ως σύνολο. Είναι το πολυπρόσωπο πολύπλοκο δίκτυο σχέσεων, σύμφωνα με τον Foulkes, που κάνει τη διαφορά σε σχέση με τη δυναμική της μεταβίβασης-αντιμεταβίβασης της ψυχαναλυτικής κατάστασης. Από αυτό προκύπτουν νέες επιπτώσεις για την κατανόηση του Υπερεγώ, αλλά και του Οιδιπόδειου συμπλέγματος. Για τον Foulkes, αυτό δεν αποτελεί τόσο μια αρχέγονη επανάληψη, όσο μια νέα οπτική, περιγραφή και κατανόηση του Οιδιπόδειου συμπλέγματος. Ενώ για τον Freud «η αρχέγονη οιδιπόδεια σύγκρουση αναπαράγεται και αναβιώνεται στα πρώτα χρόνια της παιδικής ηλικίας» (Foulkes 2024, Επιλεγμένα κείμενα, σ. 343), ο Foulkes στην εργασία του «Οιδιπόδεια σύγκρουση και παλινδρόμηση» (ibid.) διατυπώνει δύο θέσεις που διευκρινίζουν την οπτική του, η οποία βασίζεται στην προσέγγιση της ομαδικής ανάλυσης:

1. Η ανάπτυξη του Υπερεγώ, του Εγώ και του Εκείνο ξεκινά ήδη «με τη γέννηση και ίσως ακόμη και πριν από τη γέννηση». Το Οιδιπόδειο σύμπλεγμα κατά τον Foulkes δεν σημαίνει την αρχή, αλλά την τελική φάση μιας ανάπτυξης που ξεκινά ήδη πριν από την οιδιπόδεια φάση, αμέσως μετά τη γέννηση και ίσως ακόμη και ενδομήτρια, και διατυπώνει: «Από αυτό προκύπτει ότι πρέπει να θεωρούμε τον Οιδιπόδειο σύμπλεγμα ως το τελικό στάδιο μιας μακράς διαδικασίας ωρίμανσης και όχι ως την πραγματική πηγή μεταγενέστερων διαταραχών» (ibid., σ. 344) (βλ. επίσης τις εργασίες της Ulla Volz-Boers).
2. «Η αναζωπύρωση της οιδιπόδειας σύγκρουσης είναι προϊόν ολόκληρης της οικογενειακής ομάδας» (ibid., σ. 244) και ως εκ τούτου είναι στενά συνυφασμένη με την δια-υποκειμενική και υπερ-υποκειμενική κατάσταση της ομάδας / μήτρας της ομάδας.

Με αυτόν τον τρόπο, ο Foulkes αναγνωρίζει την ανακάλυψη της ψυχαναλυτικής θεωρίας του Freud και δηλώνει ότι είναι ψυχαναλυτής της σχολής του Freud, αλλά την αναπτύσσει περαιτέρω από τη συγκεκριμένη οπτική της ομαδικής ανάλυσης και διατυπώνει μια αρχή της ομαδικής ανάλυσης που είναι κεντρική για τον ίδιο, δηλαδή αυτό της πολύ-υποκειμενικής και δια-υποκειμενικής ομαδικής κατάστασης ή μήτρας. Το νέο και προοδευτικό στην ομαδική ανάλυση του Foulkes σε αυτό το «κομβικό σημείο» της θεωρίας του Freud είναι ότι οι οιδιπόδειες συγκρούσεις δεν επανεργοποιούνται μόνο, όπως γνωρίζουμε από την ψυχαναγκαστική επανάληψη. Εμφανίζονται επίσης ως χαρακτηριστικά ή τυπικά χαρακτηριστικά της προσωπικότητας του ατόμου, του Εγώ και του Υπερεγώ του, και διαμορφώνουν την αυτοαντίληψή του και τη σχέση του με τους άλλους ανθρώπους.

Σε αυτό το σημείο, ο Foulkes, προπορευόμενος της εποχής του, επεκτείνει το πλαίσιο των ατομικών συμπτωμάτων και συγκρούσεων, ώστε να συμπεριλάβει τις προ-οιδιπόδειες αναπτυξιακές διαδικασίες, αλλά και την επίδραση της διαγενεακής μετάδοσης: «Αυτό που πραγματικά συμβαίνει αντιστοιχεί μάλλον σε μια ζωντανή μετάδοση, μια διαβίβαση, του συνόλου της παρελθούσας πολιτισμικής και βιολογικής εμπειρίας». (ibid., σ. 346)

Διευρυμένο θεωρητικό πλαίσιο κλινικού υλικού.

Οι γονείς και οι παππούδες των μελών μιας από τις ομάδες μου, ανήκουν στη γενιά του πολέμου ή της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς στην Γερμανία και, σύμφωνα με τον Foulkes, συμβάλλουν με την ενδοβολημένη και προβλητική εθνικοσοσιαλιστική νοοτροπία τους στη συγκεκριμένη κατάσταση της ομάδας και στη διαπροσωπική μήτρα της ομάδας. Οι δυναμικές διαπροσωπικές διαδικασίες της ομάδας (εδώ και τώρα) δεν μπορούν να εξηγηθούν και να κατανοηθούν μόνο από την προσωπική, ενδοψυχική μήτρα.

Σύμφωνα με τον Earl Hopper, τα τραύματα έχουν βασικά καταστροφικές συνέπειες για τη συνοχή της ομάδας, καθώς απειλούν και διαταράσσουν τόσο τους δεσμούς μεταξύ των μελών της ομάδας όσο και την κοινή τους αποστολή στην ομάδα εργασίας (Bion). Στην 4η βασική παραδοχή που διατύπωσε ο Hopper, τα μέλη της ομάδας παλινδρομούν σε πρώιμους φόβους αφανισμού („Annihilation“) και καταστάσεις αβοηθησίας οι οποίες πρέπει να αντιμετωπιστούν. Τα μέλη αντιδρούν με απόσυρση και απομόνωση, με αποτέλεσμα τη διάλυση των δεσμών της ομάδας.

Στο πολύ αξιοσημείωτο έργο του «Ψύχωση και φροντίδα των παιδιών», ο Winnicott περιγράφει το 1953 παρόμοιες αντιδράσεις στα «πρώιμα στάδια της συναισθηματικής ανάπτυξης» της συνολικής κατάστασης του παιδιού και του περιβάλλοντος. Και για τον Winnicott, η ενότητα δεν είναι το άτομο, αλλά ο συνδυασμός του περιβάλλοντος-μητέρα και του ατόμου. Η ψυχή του ατόμου μπορεί να αρχίσει να υπάρχει μόνο σε ένα συγκεκριμένο πλαίσιο:

«Σε αυτό το πλαίσιο, το άτομο σταδιακά αποκτά την ικανότητα να δημιουργήσει ένα προσωπικό περιβάλλον». (Από την παιδιατρική στην ψυχανάλυση 1983, σ. 117, «Through Paediatrics to Psycho-Analysis», 1953).

Το πλαίσιο που τονίζει εδώ ο Winnicott αντιστοιχεί στην διαπροσωπική «συνολική κατάσταση» στη θεωρία του Foulkes. Το ίδιο ισχύει και για τη σημασία του παράγοντα χρόνου, ο οποίος υποδηλώνει ότι μια διαδικασία βρίσκεται σε εξέλιξη. Αξιόλογο στην θεωρητική σχέση μεταξύ της έννοιας της συγκέντρωσης του Hopper και της περιγραφής των διαδικασιών ατόμου-περιβάλλοντος του Winnicott είναι, κατά την γνώμη μου, η επιστροφή / διαφυγή του ατόμου στην απομόνωση ως αντίδραση στην εσφαλμένη προσαρμογή του περιβάλλοντος που απειλεί την αυτοπεποίθηση του. Αν, από την άλλη πλευρά, το περιβάλλον καταφέρει να προσαρμοστεί ενεργά στις ανάγκες του παιδιού, το παιδί μπορεί να κάνει μια „αυθόρμητη“ κίνηση και να ανακαλύψει το περιβάλλον χωρίς να χάσει την αυτοπεποίθησή του. (ibid., σ. 118)

Στο πλαίσιο της ομαδικής ανάλυσης αυτό σημαίνει, πως η ομάδα μετατρέπεται σε μια συλλογή ατόμων (αθροίσματα). Σχηματίζονται υποομάδες και αντι-ομάδες ή τα μέλη της ομάδας στερούνται της αυτονομίας και της μοναδικότητάς τους μέσα από τη μαζικοποίησή τους η οποία τα εξισώνει („Massifikation“). Όσοι δεν είναι όμοιοι και δεν υποτάσσονται, διώκονται και γίνονται αντικείμενα επίθεσης, αποδιοπομπαίοι τράγοι. Μόνο έτσι μπορεί να αντιμετωπιστεί η τελική διάλυση και η αποσύνθεση της ομάδας και να διατηρηθεί η ψυχολογική ισορροπία της.

Ο Hopper επισημαίνει ότι είναι δύσκολο και χρονοβόρο να αναγνωριστούν αυτές οι καταστροφικές διαδικασίες που ακολουθούν τραυματικές εμπειρίες: «Οι οργανώσεις στις οποίες κυριαρχούν προσωπικά τραύματα είναι πιθανό να αναπτύξουν μοτίβα αποσύνδεσης. Συχνά είναι δύσκολο να αναγνωριστεί τι πυροδότησε ένα όνειρο και πού βρίσκονται οι τραυματικές διαδικασίες» (E. Hopper 2023, Gruppenanalyse 33 /1, σ. 19)

Η Anita Eckstaedt, ψυχαναλύτρια από τη Φρανκφούρτη, στο βιβλίο της που εκδόθηκε το 2024, «Η μνήμη από μόνη της δεν αρκεί – Αντιλαμβανόμενοι και κατανοώντας τις επιπτώσεις της ναζιστικής ιδεολογίας», όπως και ο Earl Hoppe, επισημαίνει την ανάγκη να αναγνωρίσουμε και να αξιολογήσουμε σωστά τις εναπομείνασες νοοτροπίες και συμπεριφορές της ναζιστικής δικτατορίας στα φαινόμενα του παρόντος, προκειμένου να αντισταθμίσουμε τη συνεχιζόμενη καταστροφική τους δύναμη:

«Εννοούμε εδώ τα σημάδια των επιπτώσεων ή και των χαρακτηριστικών που προέρχονται από τις μέχρι σήμερα παραγνωρισμένες ναζιστικές νοοτροπίες, οι οποίες ενέχουν κίνδυνο λόγω της εσωτερικής διάθεσης, της προσβολής, της δυσαρέσκειας, της οργής και της έλλειψης προοπτικών. Η υπερβολή, τα άκρα και η απουσία ορίων χαρακτηρίζουν όλες αυτές τις τελικά καταστροφικές νοοτροπίες, οι οποίες αποδεικνύονται πολύ ισχυρές στον διαπροσωπικό χώρο». (ibid., σ. 9).

Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος μπορεί να έχει λήξει με την άνευ όρων παράδοση των Γερμανών τον Μάιο του 1945, η ναζιστική νοοτροπία των Γερμανών όμως δεν έληξε απαραίτητα μαζί με αυτόν:

«Η αυταρχική ναζιστική ιδεολογία με την απαίτηση πίστης παρέμεινε για πολλούς η καθοριστική εσωτερική κατεύθυνση». (ibid., σ. 10). Στις ομάδες εμφανίζεται αυτή η διαγενεακή μεταβίβαση ως έλλειψη ζωντάνιας και αυθορμητισμού.

Τελειώνοντας, επιστρέφω στην ομαδική ανάλυση του Foulkes. Καθώς ξεκίνησε από την ψυχαναλυτική προσέγγιση του μεμονωμένου ατόμου ο Foulkes διεύρυνε το πλαίσιο της ανοίγοντας τις πόρτες γειτονικών επιστημών, όπως της νευρολογίας και της κοινωνιολογίας, και κατάφερε έτσι να δημιουργήσει μια νέα επιστήμη, τη θεωρία και τη μέθοδο της ομαδικής ανάλυσης. Πόσο προοδευτικός και μπροστά από την εποχή του ήταν, προσπάθησα να δείξω μετά τις εξηγήσεις του D. Nitzgen, χρησιμοποιώντας ως παράδειγμα την ομαδοαναλυτική εννοιολόγηση του Οιδιπόδειου συμπλέγματος και της διαγενεακής μετάδοσης. Οι αμοιβαίες ευεργετικές και καθοριστικές διαδικασίες επιρροής μεταξύ ατόμου και ομάδας εκφράζονται, κατά την άποψή μου, με τον πιο όμορφο τρόπο στα ακόλουθα λόγια του Foulkes:

«Μια καλή ομάδα αναπαράγει και αναπτύσσει, δημιουργεί και φροντίζει αυτό το πολύτιμο αγαθό> το ανθρώπινο άτομο»

„A good group, however, breeds and develops, creates and cherishes that most precious product: the human individual.“  „Introduction to Group-Analytic Psychotherapy“, 1949 (1948)

Φωτεινή Τιλκερίδου