Σκέψεις για την Οντογονία της Ομαδικής Ανάλυσης

Η ομαδική ανάλυση, όπως και κάθε πεδίο γνώσης και επιστήμης, προσπαθεί να δώσει απαντήσεις γύρω από το φυσικό, το κοινωνικό, το ψυχικό περιβάλλον του ανθρώπου και γύρω από τα προβλήματα που αντιμετωπίζει σ’ αυτά.

Το ερώτημα που απηύθυνε ο Ησίοδος στις Μούσες, μας λέει ο Σ. Ι. Ράγκος (2013), αποτελεί μια πρώιμη εκδοχή του βασικού μεταφυσικού ερωτήματος «πώς άραγε συμβαίνει να υπάρχει κάτι (εγώ, ο κόσμος, οι ολύμπιοι θεοί) αντί για το απόλυτο τίποτα;». Καθώς και ότι μ’ αυτό το ερώτημα ο ποιητής δεν αποσκοπούσε στην ικανοποίηση γνωστικής περιέργειας, αλλά ήθελε να μάθει, πώς η τάξη είναι δυνατόν να προέλθει από τον άτακτο δυναμισμό της ζωής, πώς μέσα από γεννήσεις και μάχες προκύπτει οργάνωση.

Στην Ησιόδεια Θεογονία η δημιουργία του κόσμου αρχίζει με την Γη που γεννά αρχικά τα μέρη του σύμπαντος και κατόπιν άλλες επιμέρους θεότητες. Ο μύθος λειτουργεί σαν πρωτόγονη φιλοσοφία όπου με την πιο απλή εποπτική μορφή σκέψης αποτελεί ένα σύνολο από προσπάθειες να κατανοηθεί ο κόσμος, να εξηγηθεί η ζωή και ο θάνατος, η μοίρα και η φύση με τα φαινόμενά της, οι θεοί και οι λατρείες (Ε. Παπανούτσος, 1973).

Η δημιουργία της Ομαδικής Ανάλυσης ξεκινά με τις πρώτες απόπειρες ομαδικής θεραπείας στο νοσοκομείο της Βοστόνης, την πρώτη δεκαετία του εικοστού αιώνα, το 1906, από ένα μη ψυχίατρο, τον Joseph H. Pratt, κατ’ αρχήν σε ασθενείς με σωματικά προβλήματα και αργότερα και με ψυχικά. Ακολούθησε η υιοθέτηση των μεθόδων του J.H. Pratt από πολλούς άλλους ειδικούς σε ενδονοσοκομειακούς και ιδρυματισμένους ψυχωτικούς ασθενείς. Αλλά στις δεκαετίες του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου 1940-1950, ο μεγάλος αριθμός στρατιωτών με συμπτώματα της σημερινής διάγνωσης της Μετατραυματικής Διαταραχής Στρες και η ανάγκη για την θεραπεία τους, οδήγησε στην εμφάνιση των πρώτων αναλυτικών ομαδικών θεραπειών εμπνευσμένες από την ψυχαναλυτική θεωρία. Οι ομάδες αυτές συνέβαλαν στην ανάπτυξη της πρακτικής της ομαδικής θεραπείας και έβαλαν τις βάσεις για την παραδοσιακή μακροχρόνια Ομαδική Ψυχοθεραπεία Αναλυτικού Τύπου, η οποία συνεχίζει μέχρι σήμερα – μέσω συνεχών διαφοροποιήσεων στην θεωρία και μέσω διαπάλης των θεωρητικών της – να διαμορφώνεται, να επαναδιαμορφώνεται και να εξελίσσεται.

Πρώτοι σημαντικοί θεωρητικοί όπως οι, C. Marsh, Scheidlniger, E. Lazell, T. Burrow, Wender Schilder, Wolf, Schwartz, Moreno, Adler, F. Redl, Slawson και άλλοι, ήδη από την αρχή της ιστορίας της ομαδικής ψυχοθεραπείας, δημιούργησαν διαφορετικά μοντέλα ομαδικών θεραπειών.

Κατά τους Harold Behr και Liesel Hearst (2008) πολλοί ιστορικοί θεωρούν ως πατέρα της ομαδικής ανάλυσης τον H. Pratt. Σύμφωνα όμως με τον Grotjan, (1983, σελ. 11), ως πρώτο ψυχαναλυτή ομάδας θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε τον S. Freud, γιατί, αυτός ήταν ο πρώτος που, στις γνωστές συναντήσεις της Τετάρτης, δημιούργησε με τους συνεργάτες του μια ομάδα,  αν και με σκοπό την αυτεπίγνωση – εναισθησία (insight) και όχι την θεραπεία. Αλλά και γιατί ο Freud με την θεωρία  στα έργα του «Τοτέμ και Ταμπού» (1913), «Ψυχολογία των Μαζών και Ανάλυση του Εγώ» (1921) και «Η Δυσφορία μέσα στον πολιτισμό» (1929) συνέβαλλε καθοριστικά στο πώς θεμελιώνεται η ομαδικότητα ως ψυχική διαδικασία.

Βασικοί όμως θεμελιωτές της θεωρίας και της πρακτικής της Ομαδικής Ανάλυσης θεωρούνται δύο  ψυχίατροι και ψυχαναλυτές με δημοκρατική πολιτική κουλτούρα,  ο S.H. Foulkes και ο W. Bion (Χατζούλη Α.Μ. 2009, σ. 73). Με τον S.H. Foulkes να θεωρείται ο πατέρας της ομαδικής αναλυτικής ψυχοθεραπείας. Foulkes και Bion προέρχονται από διαφορετικά θεωρητικά υπόβαθρα, διαφορετικές επιρροές και διαφορετικές πορείες, τα οποία τους οδήγησαν και σε διαφορετικές θεραπευτικές φιλοσοφίες. Ο Bion, (1897-1979) κλαϊνικός αναλυτής ενδιαφερόταν περισσότερο για τη θεωρία των ομάδων παρά για τη θεραπεία ως θεραπεία. Τον απασχολούσαν οι κοινωνικές επιπτώσεις των ψυχικών δυσκολιών. Πρότεινε ορισμένες κοινωνικο-πολιτικές θεωρήσεις και προοδευτικά έτεινε να αποτελεί και ο ίδιος απλώς ένα μέλος της ομάδας και δεν αναγνώριζε το ρόλο του ως ομαδικό θεραπευτή. O Foulkes (1898-1976), κλασσικά φροϋδικός, επηρεάσθηκε από δύο εργασίες του Trigant Burrow, οι οποίες του έβαλαν την ιδέα της ομαδικής ανάλυσης ως μια μορφή θεραπείας και μάλιστα χρησιμοποίησε τον όρο που ο Burrow εισήγαγε και αργότερα εγκατέλειψε, «Ομαδική Ανάλυση» και ειδικότερα τον όρο «Ομαδική αναλυτική ψυχοθεραπεία». Προσπάθησε να αποδώσει στο έργο του την αλληλεπίδραση των ψυχαναλυτικών θεωριών με τις κοινωνιολογικές θεωρίες. Επηρεάσθηκε από την ολιστική θεώρηση ότι «το σύνολο είναι στοιχειωδέστερο από το μέρος». Την ψυχολογία της Gestalt, ότι «το όλον είναι διαφορετικό από το άθροισμα των μελών του». Τη «θεωρία του πεδίου» του Kurt Lewin, ότι «δεν είναι οι διαφορές ή οι ομοιότητες των μελών που δημιουργούν την ομάδα, αλλά οι δυναμικές των αλληλεπιδράσεων και η αλληλεξάρτηση των ατόμων που την αποτελούν». Υποστήριξε «τη βαθιά κοινωνική φύση του ανθρώπινου είδους, ότι το άτομο είναι μια αφαίρεση και ότι η πραγματικότητα και οι ασυνείδητες φαντασιώσεις είναι αδιαχώριστες». Και όπως αναφέρει ο Norbert Elias, η κεντρική ιδέα που εφάρμοσε ο Foulkes στην ομαδική ανάλυση ήταν ότι το άτομο και η κοινωνία δεν διαχωρίζονται, συνιστούν διαφορετικά επίπεδα του ιδίου πεδίου παρατήρησης και πρέπει και τα δύο να εξετάζονται συγχρόνως. Ο Foulkes επιπλέον, περιέγραψε τους θεραπευτικούς παράγοντες που προκύπτουν από την ομάδα: την κοινωνικοποίηση, το φαινόμενο του καθρέφτη, φαινόμενα συμπύκνωσης και ανταλλαγής, την ομάδα ως ένα υποστηρικτικό χώρο και την επικοινωνία. Εισήγαγε την ιδέα των τεσσάρων επιπέδων επικοινωνίας στη θεραπευτική ομάδα «το τρέχον, το μεταβιβαστικό, το προβολικό και το αρχετυπικό». Καθώς και την έννοια της «ομαδικής μήτρας» (matrix), ως τα δίκτυα των σχέσεων μέσα στην ομάδας και τις υπερπροσωπικές διεργασίες.

Επίσης, στο στρατιωτικό νοσοκομείο του Northfield, στο δεύτερο μέρος του λεγόμενου πειράματος του Northfield, στην κλινική Tavistock, μετά τον Bion, ο οποίος διενήργησε το πρώτο μέρος και με την εμπειρία από αυτό το πρώτο μέρος, ο Foulkes δημιούργησε την πρώτη θεραπευτική κοινότητα, καθώς εφάρμοσε τις ομαδικές μεθόδους σε όλο το νοσοκομείο και όλο το νοσοκομείο σταδιακά μετατράπηκε σε μία θεραπευτική κοινότητα.

Στη συνέχεια, και με την ίδρυση της Εταιρείας Ομαδικής Ανάλυσης (GAS), το 1952 από τον Foulkes και τους συνεργάτες του, Elizabeth Marx, James Anthony, Patrick De Mare, W.H.R.Iliffe, M.L.J. Abercrombie, Norbert Elias – στην οποία ο Foulkes παρέμεινε πρόεδρος μέχρι το 1970 – το ρεύμα της ομαδικής ανάλυσης αναπτύχθηκε πρώτα στην Αγγλία και μετέπειτα σε άλλες χώρες. Το 1971, η Εταιρεία ίδρυσε το Ινστιτούτο της Ομαδικής Ανάλυσης (IGA), το οποίο έκτοτε είναι υπεύθυνο για την εκπαίδευση Ομαδικών Αναλυτών. Οι εκπαιδευτικές δραστηριότητες λαμβάνουν χώρα τόσο στη Βρετανία όσο και σε άλλες Ευρωπαϊκές χώρες σε σύνδεση με το Ινστιτούτο του Λονδίνου.

Η Ομαδική Ανάλυση συνέχισε να εξελίσσεται με ορισμένους από τους σημαντικούς μεταξύ των ομαδικών αναλυτών, με μεγάλη επιρροή και θεωρητικό έργο, να θεωρούνται: Στην Αγγλία, ο Pat De Mare ως πρωτοπόρος των μεσαίων και μεγάλων ομάδων, ο οποίος μαζί με τον Lion Kreeger εφάρμοσε σ’  αυτές τις ομαδικο-αναλυτικές έννοιες του Foulkes. O R. Skynner, ο οποίος εισήγαγε τις αρχές της ομαδικής ανάλυσης στην οικογενειακή θεραπεία. Ο Μ. Pines στενός συνεργάτης του Foulkes, ο οποίος διετέλεσε πρόεδρος της Εταιρείας της Ομαδικής Ανάλυσης. Ο Dennis Brown. Και ο Nitsun, ο οποίος ανέπτυξε την άποψή του για την αντί-ομάδα, θεωρώντας ότι ο Foulkes δεν είχε δώσει μεγάλη προσοχή στις καταστροφικές δυνάμεις εντός των ομάδων. Στην Ελβετία o R. Battegay και ο P. – B. Schneider. Στην Ιταλία, οι D. Napolitani, L. Ancona, F. Di Maria και S. de Risio εμπνέονται από τον Foulkes αλλά έχουν σημαντικές αναφορές και στο Bion. Ο F. Napolitani, στην δεκαετία του 1960 μαζί με τον L. Ancona οργάνωσε στη Ρώμη την πρώτη Θεραπευτική Κοινότητα, βάσει των Φουξιανών αρχών της ομαδικο-αναλυτικής πρακτικής. Και ο  Galli με τον D. Napolitani στο Μιλάνο οργάνωσαν πολλές θεραπευτικές κοινότητες και αναλυτικές ομάδες θεραπείας και εκπαίδευσης.  Στη Γερμανία οι K. Koening, A. Heigl-Evers, K. Husemann και R. Schindler. Στην Αυστρία o W. Schindler. Στη Γαλλία οι θέσεις του Foulkes έγιναν δεκτές με αμφιθυμία, εξαιτίας και των απόψεων του Lacan, ο οποίος καυτηρίαζε τα αποτελέσματα της ομάδας ότι επαυξάνουν την αλλοτρίωση του υποκειμένου μέσα στις φαντασιακές του ταυτίσεις. Ιδιαίτερα ο Kaes όμως αναφέρεται στη έννοια του ομαδικού ψυχικού οργάνου που γίνεται κατανοητή μέσω της έννοιας της δι-υποκειμενικότητας, υπογραμμίζοντας έτσι την ομαδική και κατ’ επέκταση την κοινωνική ψυχική συγκρότηση κάθε ατομικού υποκειμένου (Kaes, R. 2014. Γύρω από τη θεωρία της μεταβίβασης στην Ομάδα, ομιλία στη Φιλοσοφική Σχολή Αθηνών). Στην Αργεντινή ο E. Pichon-Riviere και ο J. Bleger, έχουν ιδιαίτερη συμβολή με την προσπάθειά τους να επιτύχουν μια στέρεη συνάρθρωση του ατομικού ψυχικού χώρου με τον ψυχικό χώρο της ομάδας και των θεσμών. Ιδιαίτερα ο Pichon-Riviere, ο οποίος έθεσε στο επίκεντρο του έργου του την έννοια του δεσμού. Οι έρευνες της Αργεντινή Σχολής έγιναν γνωστές στην Ευρώπη από τους εξόριστους κατά τη διάρκεια της δικτατορίας.

Στην Ελλάδα, επιστήμονες που είχαν εκπαιδευτεί στο εξωτερικό και επέστρεψαν άρχισαν σταδιακά να εφαρμόζουν την ομαδική ανάλυση και μέσα από θεωρητικές διαφοροποιήσεις και διασπάσεις δημιουργήθηκαν αρκετά Ινστιτούτα και Κέντρα Ομαδικής Ανάλυσης.

Η ανωτέρω γένεση, οργάνωση και εξέλιξη της Ομαδικής Ανάλυσης, μπορεί να ιδωθεί, κυρίως μέσω των θεωρήσεων του Bion και του Freud και μέσα από ορισμένα βασικά σημεία της Θεογονίας του Ησιόδου, όπως: To χάος πριν την δημιουργία. Tον Έρωτα ως αποσυνδετική και συνδετική λειτουργία, βάσει της οποίας δημιουργείται κάθε τι καινούργιο. Και την διαδοχή των γενεών από τον Ουρανό στον Δία.

Το χάος, αποτελεί την αρχή του Ησιόδειου κόσμου, χωρίς δημιουργό όπως το περιγράφει ο Πιερ Βιντάλ-Νάκε (σελ.80). Με φυσικές δυνάμεις να αποδεσμεύονται σε ζεύγη από το χάος και τη νύχτα, χωρίς να υπάρχουν συνδετικοί κρίκοι ανάμεσα σ’ αυτούς τους απογόνους του χάους και της νύχτας, όπως και σε αυτούς τους χάους και της γαίας. Γαία και Νύχτα φέρνουν στον κόσμο τα πιο πολλά παιδιά τους χωρίς καμιά αρσενική συνδρομή. Απ’ αυτή όμως την πρώτη ύλη τα γεγονότα διαδραματίζονται σ’ ένα γραμμικό χρόνο, αποδεσμεύεται μια θεϊκή γενιά τέλεια προσανατολισμένη σε χρόνο ευθύγραμμο. Ο Ουρανός και οι δικοί του απόγονοι, ο Κρόνος και ο Δίας, ένα γενεαλογικό και χρονολογικό σχήμα επιβεβλημένο από τα έξω, το οποίο εντάσσεται στην ιστορία των δυναστειών και έχει ένα σκοπό, την, στη συνέχεια, νίκη του Δία, νίκη που διαδραματίζεται μέσα στο χρόνο, δηλαδή μέσα στην αβεβαιότητα. Ο Ησίοδος φροντίζει να μας πει, τη στιγμή της διήγησης της τελευταίας μάχης του αγώνα εναντίον του γίγαντα Τυφωέα, ότι όλα δεν είναι εξ αρχής δεδομένα.
Το χάος της Ησιόδειας εκδοχής της δημιουργίας, αν και όχι σε μια απόλυτη αναλογία, θα μπορούσε να συνδεθεί με τις πρόδρομες μορφές ομαδικής θεραπείας που ήταν αθεωρητικές, βασιζόμενες στην έμπνευση, τη διδασκαλία και την εμπειρία, όπως αναφέρει η Σ. Γιαννίτση (1997). Και ειδικότερα, θα μπορούσε να συνδεθεί με την θεωρία του Bion, βάσει της οποίας όλα τα πράγματα ξεκινάνε από μια πρωτοδιανοητική περιοχή, όπου το σωματικό και το πνευματικό θεωρούνται αδιαφοροποίητα, σαν ένα ψυχολογικό αντίστοιχο του σύμπαντος πριν την μεγάλη έκρηξη.  Ο Bion[1] αναφέρεται σε προ-συλλήψεις, πρωτο-σκέψεις (pre-conceptions), όπως ο Freud αναφέρεται σε πρωτο-φαντασιώσεις, οι οποίες αποτελούν την προδιάθεση για σκέψη. Από αυτές τις προ-συλλήψεις και την συνάντηση τους με μια ικανοποιητική πραγματοποίηση θα προέλθουν οι συλλήψεις (conceptions) και οι έννοιες που έχουν να κάνουν με την αφηρημένη σκέψη. Το χάος δηλαδή θα μπορούσε να ιδωθεί ως μια αναπαράσταση των προσυλλήψεων: ένα γόνιμο και υγρό χάσμα, μια αβυσσαλέα σχάση στην πλήρως αδιαφοροποίητη κοσμική ύλη, η οποία αποτελεί το ίδιο το πρώτιστο γέννημα (Σ.Ι. Ράγκος). Κατά τον Bion το άμορφο (οι σκέψεις χωρίς αυτόν που τις σκέφτεται) θα γίνει νόηση, εικόνες, κατανόηση και λόγος, βάσει των πρώτων βιωμάτων και ερεθισμών του βρέφους και μέσω της σημαντικής λειτουργίας της σχέσης μητέρας-βρέφους και την ονειροπόληση της μητέρας, ως μία νοητική, συναισθηματική λειτουργία, αλλά και πράξη, η οποία θα εμπεριέξει το βρέφος και θα δημιουργήσει το σκεπτόμενο ζευγάρι. Όπως από την πρώτη ύλη της Γαίας θα αποδεσμευθεί ο Ουρανός και στη συνέχεια ολόκληρη η θεϊκή γενιά. Η μεταφορά τους στη θεραπεία μας οδηγεί στην εικόνα ενός ψυχαναλυτή, όπως και ενός ομαδικού αναλυτή, που κάνει τη δική του ονειροπόληση, που θα αισθανθεί, θα σκεφθεί, θα φαντασιώσει, θα αντέξει τις προβολές και θα τις μετατρέψει, σιγά – σιγά και συχνά με βασανιστικές ταλαντεύσεις, σε κατανόηση και σε λόγο (Βασλαματζής, 1996, σελ. 56).

Ο Έρωτας, αναφέρει ο Ν. Νικολαϊδης, εμφανίζεται στην αρχή της μυθικής γέννησης του Ησιόδειου Κόσμου, ως η κινητήριος δύναμη, αυτή που είναι πάντα παρούσα σαν καταλυτικό ενεργητικό στοιχείο σε όλες τις σχέσεις, αλληλεπιδράσεις θεών και ανθρώπων, με διπλή ιδιότητα, της αποσύνδεσης, διάσπασης (κόβει τα μέλη (λυσιμελής) ) και της σύνδεσης, ένωσης (δαμαστής).  Και μπορεί να ιδωθεί ως η δύναμη, η ενέργεια ή η ενόρμηση που καθορίζει όλες τις κινήσεις του ψυχικού οργάνου, λιβιδινικό καταλύτη που συνδέει και αποσυνδέει. Με μια ενδιαφέρουσα σημείωση ότι η πρώτη ιδιότητα που αποδίδει ο Ησίοδος στον Έρωτα είναι η λειτουργία της αποσύνδεσης. Κάτι που έρχεται σε συμφωνία με την σκέψη του Freud ότι η ζωή αρχίζει με το μίσος. Αυτό λοιπόν που οι αρχαίοι μελετητές εννοούσαν με το όνομα Έρως ήταν η μυστηριώδης δύναμη που πίστευαν ότι έλυνε τα διάφορα στοιχεία της ύλης για να δημιουργηθούν πάντα καινούργια. Η οντογονία της ομαδικής ανάλυσης θα μπορούσε υπ’ αυτό το πρίσμα  να ιδωθεί ως μια διαδικασία αποσυνδέσεων από παλαιότερες θεωρίες και νέων συνδέσεων και θεωριών, μέσω του έρωτα και της επιθυμίας.

Η διαδοχή των γενεών στην Ησιόδεια εξέλιξη από τον Ουρανό στον Δία έρχεται όταν η Γη διατάσσει τον γιο της Κρόνο να ευνουχίσει τον πατέρα του τον Ουρανό.  Στην συνέχεια ο Κρόνος καταβροχθίζει τα παιδιά του, ώσπου ο Ζευς να τον εκθρονίσει, να ελευθερώσει από την κοιλιά του  τα αδέλφια του, να χρησιμοποιήσει τους Τιτάνες για να σταθεροποιήσει την εξουσία του και να την εγκαθιδρύσει μέσω του σχήματος Ζευς-Ήρα-Ολύμπιοι θεοί.

Σ’ αυτή την ακολουθία και εξέλιξη στη Θεογονία και Κοσμογονία του Ησιόδου μπορούμε να αναζητήσουμε τη σύνδεση με την ψυχοσεξουαλική εξέλιξη του ανθρώπου, τα στάδια ψυχικής ωρίμανσης, από τα πρωιμότερα στοματικά μέχρι τα δευτερογενή οιδιπόδεια, αλλά και με την εξέλιξη  της έννοιας της ομαδικότητας στην ζωή του ανθρώπου.

Ο Ν. Νικολαϊδης, ερμηνεύοντας ελεύθερα, όπως ο ίδιος λέει,  χωρίζει, ψυχαναλυτικά και κάπως σχηματικά την Ησιόδεια εξέλιξη σε τρία μέρη: Στο αρχέγονο (όπως το εννοεί η Aulagnier), όπως μπορεί να χαρακτηρισθεί η σχέση της Γης και του Ουρανού, σχέση μητέρας – παιδιού ως ένα είδος αναδιπλασιασμού (χωρίς καμία οιδιποδειακή σύνδεση), δεδομένου ότι ο Ουρανός γεννήθηκε από τη Γη παρθενογενετικά. Στο πρωτογενές, το πρωτοοιδιπόδειο τρίγωνο που δημιουργούν ο Ουρανός, η Γη και ο Κρόνος, όπου λείπει ένας συγχρονικός δεσμός ανάμεσα στη Γη και τον Ουρανό, διότι δεν είναι της ίδιας γενεάς και υπάρχει σύγχυση γενεών μεταξύ Ουρανού και Κρόνου. Και στο δευτερογενές, το οιδιπόδειο, το οποίο ακολουθεί μετά την πράξη του ευνουχισμού του Ουρανού από τον Κρόνο, κατόπιν της διαταγής της Γης. Καθώς τότε εισάγεται το όνομα του πατρός όταν η Γη αποποιείται τη σεξουαλική της ευχαρίστηση και ξαναβρίσκει τη λειτουργία της ως μητέρα. Και όταν ο Ουρανός αναλαμβάνει την ευθύνη των πατρικών του καθηκόντων, αποδέχεται τη συνέχιση των γενεών, με την οποία  εισάγεται η έννοια και η πράξη της διαφοράς των γενεών, απαραίτητο στοιχείο για την δημιουργία του οιδιπόδειου τριγώνου. Αν και, μέχρι να σταθεροποιηθούν οι δευτερογενείς διεργασίες, τόσο ο Κρόνος που παραμένει στο πρωτογενές, όσο και ο Ζευς που τείνει προς το δευτερογενές και έχει έναν «οιδιπόδειο» προορισμό με την ενηλικίωσή του, στην διαπάλη τους χρησιμοποιούν πρώιμες άμυνες. Ο Κρόνος επιζητώντας να σταθεροποιήσει την εξουσία του, με πρώιμες άμυνες στοματικής ενσωμάτωσης, καταβροχθίζει τα παιδιά του. Με το ατελές τρίγωνο Κρόνος-Ρέα-Ζευς να μπορεί να ιδωθεί ως «οριακή» περίπτωση δευτερογενούς διαδικασίας, η οποία εμπεριέχει έναν ανεστραμμένο ευνουχισμό του πατέρα, που μπορεί να ορισθεί ως ταύτιση μέσω της «εκθρόνισης» του. Και ο Ζευς, ο οποίος, εν όψει της «στοματικής» απειλής από τον πατέρα του, μεταχειρίζεται ίδιου τύπου, στοματικές άμυνες, ελευθερώνει τα αδέλφια του, τους Τιτάνες, από την κοιλιά του πατέρα του και τα χρησιμοποιεί για να εκθρονίσει τον Κρόνο, να σταθεροποιήσει την εξουσία του, να εγκαταστήσει τον πατρικό νόμο και να επιτευχθεί το ολοκληρωμένο οιδιπόδειο τρίγωνο Ζευς – Ήρα – Ολύμπιοι θεοί, η μεγάλη αυτή Ολύμπια, οιδιπόδεια και πατριαρχική οικογένεια, στην οποία υπάρχουν όλα τα στοιχεία της  δευτερογενούς διαδικασίας:  ο συμβολικός ευνουχισμός στο Όνομα-του-Πατέρα, η δευτερογενής ταύτιση, το ιδεώδες του Εγώ κ.λπ.

Η έννοια της ομαδικότητας, την οποία, όπως έχουμε προείπει, έχει αναπτύξει, ο Freud, μέσα από την ανάλυση ερμηνευτικών σχημάτων: Τον φόνο του πατέρα από τους γιους στο «Τοτέμ και Ταμπού» (1913), που οδηγεί, στο μοίρασμα, στην στοματική ταύτιση των γιων με τον πατέρα μέσω του «τοτεμικού γεύματος», μέσω αρχαϊκών δηλαδή αμυνών κανιβαλικής ενσωμάτωσης της εξουσίας και της δύναμης του πατέρα, αλλά και στην ενοχή. Για το «τοτεμικό γεύμα» ο Νικολαΐδης αναφέρει ότι περικλείει το στοιχείο της τιτανικής πάλης μεταξύ των γενεών: καταβροχθίζω για να μην καταβροχθιστώ. Την σχέση του Ιδεώδους του Εγώ με την εξουσία και με την ομαδικότητα, στο «Ψυχολογία των Μαζών και Ανάλυση του Εγώ» (1921), όπου το Ιδεώδες του Εγώ κάθε μέλους μιας ομάδας προβάλλεται στον ηγέτη, με τον οποίο στην συνέχεια ταυτίζεται και αυτή η ταύτιση όλων των μελών με τον ηγέτη είναι που συνενώνει τα μέλη της ομάδας και δημιουργεί τη φαντασιωσική βάση της συλλογικής εμπειρίας και το θεμέλιο του ομαδικού δεσμού. Και την αρχή της αμοιβαίας παραίτησης από την άμεση ικανοποίηση των ενορμητικών στόχων, στο « Η Δυσφορία μέσα στον πολιτισμό» (1929), που είναι αυτή που καθιστά δυνατή την δημιουργία της κοινότητας, καθώς η κοινότητα ως αντάλλαγμα για τον περιορισμό της άμεσης ικανοποίησης των ενορμητικών στόχων εγγυάται την προστασία του κάθε μέλους της και θεμελιώνει αρχές δικαίου, που είναι αυτά που καθιστούν στην συνέχεια δυνατή την ανάπτυξη αισθημάτων αγάπης και έργων πολιτισμού.

Η Ομαδική Ανάλυση υπό το πρίσμα αυτών των αναλογιών με την Κοσμογονία του Ησιόδου, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ξεκινώντας από μία αδιαμόρφωτη κατάσταση (χάος), υπό την ενορμητική δύναμη του Έρωτα, για την αποσύνδεση από το παλαιότερο, τον πατέρα και την σύνδεση, μέσω της ταύτισης μαζί του, με το ιδεώδες που εκπροσωπεί, προχώρησε και εξακολουθεί να προχωρεί σε νέες συνδέσεις, νέες θεωρήσεις.

Άλλωστε και ο Foulkes μιλώντας για την matrix της ομάδας υπέδειξε την άποψη ότι τα άτομα που συναντώνται σε μία ομάδα, δρουν με αέναες αλληλεπιδράσεις, μια συνεχή ανταλλαγή με τα άλλα μέλη σε μία τρέχουσα, συνεχώς κινούμενη και διαρκώς εξελισσόμενη δυναμική μήτρα. Η matrix κατά τον Foulkes, κατ’ αρχήν επανακαλεί την “πρωταρχική” σχέση μητέρας-βρέφους, σχέση στη βάση της οποίας συγκροτείται ο πρωτογενής ναρκισσισμός του βρέφους και κατά δεύτερον αποκαθιστά την έννοια του πρωτογενούς ναρκισσισμού και επανορθώνει τα ελλείμματα της πρωταρχικής σχέσης μητέρας-βρέφους μέσα από την ανάδειξη της πρωταρχικής κοινωνικής διάστασής της. Η πρωταρχική κοινωνική διάσταση στην πρωταρχική σχέση μητέρας-βρέφους προηγείται του πρωτογενούς ναρκισσισμού και τον καθορίζει υπό την έννοια ότι αυτός δεν είναι παρά το τμήμα εκείνο της προσωπικότητας του υποκειμένου η συγκρότηση του οποίου καθορίζεται από το βαθμό και τον τρόπο ταύτισης του τελευταίου με μία πρωταρχική ολότητα (με ένα “εμείς”) που ενυπάρχει ήδη στη μητέρα και προηγείται αυτής. Και μέσω της διαδικασίας της προσωποποίησης το άτομο γίνεται ενεργός συμπαραγωγός των ομαδικών δυναμικών που συμπεριλαμβάνει τις δυναμικές κάθε ευρύτερου κοινωνικού οργανισμού και εν τέλει της κοινωνίας στο σύνολό της.

Και ίσως θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι η ομαδική ψυχοθεραπεία έχει τη δυνατότητα να απελευθερώσει κάποιον από την παγίδα του ενός και μοναδικού λόγου, της μίας και μοναδικής εμπειρίας του εαυτού και του κόσμου, και να επιτρέψει τη δυνατότητα σύνδεσης με άλλους λόγους, άλλους τρόπους ύπαρξης και εμπειρίας, στους οποίους προηγουμένως δεν υπήρχε πρόσβαση (Dalal, 2007, σελ.259).

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

Αντόρνο, Τ.,  Χορκχάιμερ, Μ. 1987.  Κοινωνιολογία. Εισαγωγικά Δοκίμια. Ινστιτούτο Κοινωνικών Ερευνών της Φραγκφούρτης. Εκδ. Κριτική.

Anzieu, D., Καραπάνου, Φρ., Gillibert, J., Green, A., Νικολαΐδης, Ν., Ποταμιάνου, Α. 1980,1983. Ψυχανάλυση και Ελληνική Κουλτούρα. Εκδ. ΡΑΠΠΑ.

Γιαννίτση, Σ.Γ. 1997.  Ψυχοσωματική και Ομαδική Ψυχοθεραπεία. Εκδ. Ελληνικά Γράμματα.

Foulkes, S.H. 1964. Therapeutic Group Analysis. Maresfield Reprints. London.

Foulkes, E. Pines, M. 1990. Selected Parers of S.H. Foulkes. Psychoanalysis and Group Analysis. Karnac Books. London.

Lear, T.E. (editor). 1984. Spheres of Group Analysis. Leinster Leader Ltd. Naas, Co. Kildare, Ireland.

Νικολαΐδης, Ν. 1994. Θεοφαγία. Εκδ. Εστία.

Παπανούτσος, Ε., 1973. Πρακτική Φιλοσοφία, εκδ. Δωδώνη.

Ράγκος, Σ.Ι., Κυρτάτας, Δ.Ι., 2013. Η Ελληνική Αρχαιότητα. Εκδ. Άλτερ Εγκο Μ.Μ.Ε. Α.Ε.

Roberts, J., Pines, M. 1992. Group Analytic Psychotherapy. International Journal of Group Psychotherapy. Vol. 42. No 4. The Guilford Press. 

Whiteley, J.S., Gordon, J.   1979. Group Approaches in psychiatry. Routledge & Kegan Paul. London, Boston and Henley.

 

 

                                                                      

Κώστας Κωνσταντόπουλος

Εισήγηση στο 2^ο Ομαδικό – Αναλυτικό Συμπόσιο Αρχαίας Δωδώνης, 2019

 

[1] Οι ιδέες αυτές του Bion, χρειάζεται όμως να ειπωθεί ότι, αν και αποτελούν μέρος ενός ευρύτερου πολιτισμικού ρεύματος, το οποίο έχει περιγράψει καλά ο Ellias, θεωρήθηκαν ότι διχάζουν το πνεύμα και την ύλη θεοποιώντας το πρώτο (Dalal, 2007, σελ. 247)